خلیل عقیلی فرج

در مباحث مربوط به «زبان دین»، مسئله «واقع نمایی» از جایگاهی ویژه برخوردار است. اگر فرض کنیم متون دینی غیرواقع نما هستند، در این صورت طیف گسترده ای از رهنمودهای وحیانی بی اعتبار می شوند و سازه های سیاسی، اجتماعی و فرهنگیِ مبتنی بر آن ها نیز متزلزل خواهند شد . این مسئله زمانی بحرانی تر می شود که اعتبار گزاره ها و آموزه های دینی را در شکل دهی به مبانی حکومت دینی و دولت اسلامی ، منوط به واقع نما بودن متون و منابع دینی بدانیم. با چنین پیش فرضی، اگر زبان دین را غیرشناختاری در نظر بگیریم، آنگاه هرگونه استناد و استدلال امام خمینی و دیگر اندیشمندان نظام اسلامی به این منابع، کاری خطا و بی حاصل خواهد بود . این پژوهش با بهره گیری از رهیافت های درون دینی و برون دینی ، نخست به تبیین معنای «واقع نمایی» پرداخته و سپس در گام بعد، واقع نمایی زبان دین را به اثبات می رساند. در نهایت، علت اساس بودنِ نگرش واقع نما در خوانش امام خمینی از دین را واکاوی می کند. از جمله دستاوردهای این تحقیق، می توان به تأیید عقلی، عقلایی و نقلی درستیِ «قرائت واقع نما» از دین و منابع آن، به ویژه در عرصه تشکیل و اداره دولت اسلامی از منظر امام خمینی اشاره کرد .

سیره تفهیم و تفاهم عقلا به معنای روش و بنای عموم خردمندان در گفتگو، معاملات و روابط اجتماعى آنان، بدون در نظر گرفتن مذهب، زبان، محدوده جغرافیایی و... به شمار می رود. این پژوهش با استعانت از رهیافت درون دینی به همراه روش تحلیلی-منطقی، در پی بیان دلایل مبنا بودن این شیوه در نزول و فرایند تفسیر و فهم آیات وحی است. اثبات این موضوع، اهمیت بسزایی در شیوه فهم و تعیین مراد خداوند متعال از بیان آیات قرآن دارد. به همین منظور، پس از آشنایی با مفهوم بنای عقلا و تبیین تفاوت معنایی آن با مفاهیم مشابه مانند عرف و حکم عقلی، دلایل عقلی و نقلی جهت اثبات ادعا، بیان می گردد. نتایج این پژوهش می تواند ضمن تبیین مبانی و تأکید بر روش های صحیح تفسیر قرآن از شیوه های ناصواب، امکان ارزیابی دقیق تر مکاتب تفسیری را فراهم آورد. تأکید بر تعیّن معنا به طوری که باعث یکتایی معنا و یا محدودتر شدن دایره معانی محتمل الفاظ و عبارات قرآن گردد، دیگر نتیجه این پژوهش خواهد بود. هر روش تفسیر متن که به همه یا بخشی از سیره تفهیم و تفاهم عقلا پایبند نباشد در مقابل نظریه مختار خواهد بود، که می توان از تکثرگرایی بی ضابطه معنایی و خواننده محوری هرمنوتیک منظرگرا یا عدم توجه اخباریون به حجیت ظواهر آیات وحی نام برد. سرانجام پایبندی مفسر به بنای عقلا و نتایج حاصل از آن، می تواند باعث تزلزل بنیان های بسیاری از سؤالات و شبهات مربوط به شیوه قرائت و فهم متون دینی باشد.