اعظم غلامی

در آیات قرآن، موضوع خلقت انسان با هدف آشنایی بشر با شگفتی های آفرینش و شناخت خداوند مطرح شده است. یکی از مباحث مهم درس زیست شناسی نیز، موضوع تولیدمثل و تکوین جنین است که بسیار مورد توجه دانش آموزان قرار می گیرد. این موضوع از منظر ساحت اعتقادی، عبادی و دینی سند تحول، ظرفیت بالایی برای آموزش معلمان و دانش آموزان دارد. هدف از پژوهش حاضر تطبیق مراحل تکامل جنین انسان در قرآن با یافته های علم جنین شناسی و ارائه پیشنهاداتی برای آموزش مبحث تکوین جنین است. روش این پژوهش از نظر هدف کاربردی و از نظر نحوه گردآوری داده ها، روش کیفی از نوع روش تحلیل محتوا است. محتوای مبحث تولید مثل کتاب زیست شناسی پایه یازدهم، از نظر انطباق با آیات قرآن مورد بررسی قرار گرفته است. بر اساس آیات قرآن، مراحل تکوین جنین انسان شامل هفت مرحله نطفه، علقه، مضغه، تشکیل استخوان، پدید آمدن عضله، دمیدن روح و در نهایت تولد است که با تمهیداتی که خالق اندیشیده است، کودک پس از این مراحل پا به جهان می گذارد. پیشرفت علوم جنین شناسی و سلولی- مولکولی، زمینه شناخت بهتر نکاتی را که قرآن در زمینه خلقت انسان آورده فراهم کرده است. مهم ترین نتایج حاصل از بررسی انطباق مراحل تکامل از دیدگاه آیات قرآن و علم جنین شناسی، توجه به بعد مادی آفرینش و اعجاز قرآن می باشد. به همین علت دانش جنین شناسی یک دانش توحیدی به حساب می آید. بنابراین انتظار می رود برنامه درسی با استفاده از این ظرفیت در رشد تفکر دینی دانش آموزان سهم بسزایی داشته باشد.

هدف اصلی پژوهش حاضر تحلیل محتوای تصاویر بخش زیست شناسی کتاب های علوم تجربی دوره اول متوسطه بر اساس ساحت های شش گانه سند تحول بنیادین آموزش و پرورش به روش آنتروپی شانون است. این پژوهش از نوع کاربردی و روش آن کیفی و از نوع تحلیل محتوای جهت دار است. جامعه آماری پژوهش، کتب درسی علوم تجربی دوره اول متوسطه (1402-1401) و سند تحول بنیادین آموزش و پرورش (1390) است. با توجه به ماهیت موضوع و محدودیت جامعه پژوهش، نمونه گیری انجام نشد و کل جامعه مورد مطالعه قرار گرفت. بنابر یافته های پژوهش از مجموع فراوانی 170 تصویر موجود در محتوای زیست شناسی کتاب ها، بیش ترین میزان توجه به ساحت « تربیت اعتقادی، عبادی و اخلاقی» و کمترین میزان توجه در کتاب پایه هشتم به ساحت « تربیت اجتماعی و سیاسی» و در کتاب پایه نهم به ساحت های تربیت « اعتقادی، عبادی، اخلاقی» و « علمی و فناوری» است. کتاب پایه هفتم، تنها به چهار ساحت از ساحت های شش گانه پرداخته است. در بازنگری این کتاب، توجه به دو ساحت تربیتی « اقتصادی و حرفه ای» و « علمی و فناوری» به علت اهمیت موضوع ضروری به نظر می رسد. همچنین روش آنتروپی شانون نشان داد بیش ترین و کمترین ضریب اهمیت به ترتیب مربوط به ساحت « تربیت علمی و فناوری» و ساحت « تربیت اعتقادی، عبادی و اخلاقی» است.

در چشم انداز متنوع آموزش وپرورش قرن بیست ویکم، کلاس های درس را به عنوان اتاق هایی برای نوآوری و سازگاری عمل از دانش آموزانی با زمینه ها و دیدگاه های بی شمار می دانند. دانش آموزان با پیشینه های مختلف علایق و توانایی های منحصربه فرد وارد کلاس ها می شوند و معلمان باید رویکردهای آموزشی خود را متناسب با نیازها و تنوع دانش آموزان خود تنظیم کنند تا یاد گیری دانش آموزان را تقویت کنند و نگرشی مثبت نسبت به یاد گیری در آنان به وجود آورند. به دنبال پیشرفت فناوری به ویژه در حوزه فناوری اطلاعات، روش های  آموزش و یاد گیری در حال تکامل هستند. آموزش ترکیبی و معکوس دو نمونه از شیوه های نوین آموزشی هستند که به سرعت در حال گسترش هستند. این پژوهش با هدف مقایسه تأثیر روش های  ترکیبی و معکوس در تدریس زیست شناسی بر خلاقیت و پیشرفت تحصیلی دانش آموزان پایه دهم تجربی شهرستان زاهدان انجام شده است. روش پژوهش به صورت شبه آزمایشی، همراه با پیش آزمون و پس آزمون و ابزار جمع آوری اطلاعات پرسشنامه خلاقیت تورنس و آزمون پیشرفت تحصیلی پژوهشگر ساخته بوده است. از روش های آمار توصیفی و استنباطی برای بررسی تأثیر روش های تدریس بر میزان خلاقیت و پیشرفت تحصیلی استفاده شده است. نمونه پژوهش شامل 40 نفر از دانش آموزان دختر پایه دهم تجربی شهرستان زاهدان است که در سال تحصیلی 1402-1403 مشغول به تحصیل بودند و به صورت تصادفی انتخاب و به دو گروه تقسیم شدند. در هر گروه قبل و بعد از اجرای روش تدریس، پیش آزمون و پس آزمون اجرا شد. نتایج پژوهش نشان داد هر دو روش آموزش معکوس و ترکیبی موجب پیشرفت تحصیلی و خلاقیت دانش آموزان شده اند. اثربخشی آموزش معکوس بر پیشرفت تحصیلی به طرزی معنا دار نسبت به روش ترکیبی بیشتر است، اما در رابطه با خلاقیت، تفاوت بین دو روش تدریس معنا دار نیست. با توجه به نتایج به دست آمده، معلمان می توانند از روش های نوین تدریس برای توسعه شغل خود و ارتقای خلاقیت و یادگیری دانش آموزان استفاده کنند.  

زمینه و هدف: با گسترش فناوری های نوین ارتباطی، شبکه های اجتماعی به عنوان یکی از مؤثرترین بسترهای تعامل و تبادل اطلاعات در عرصه های گوناگون ازجمله آموزش موردتوجه پژوهشگران قرارگرفته اند؛ کاربرد شبکه های اجتماعی در آموزش یکی از بسترهای نوین در زمینه آموزشی است از این رو هدف پژوهش حاضر، تبیین ادراک اساتید دانشگاه از ماهیت و کاربست شبکه های اجتماعی در فرآیندهای آموزشی است. داده ها و روش ها: این مطالعه با رویکرد کیفی و به روش پدیدارنگاری انجام شد. جامعه آماری، شامل اعضای هیئت علمی دانشگاه بیرجند بودند و نمونه مدنظر با استفاده از روش نمونه گیری هدفمند و بر مبنای ملاک های ازپیش تعیین شده انتخاب شدند. فرایند گردآوری داده ها با بهره گیری از مصاحبه های نیمه ساختاریافته تا دستیابی به اشباع نظری ادامه یافت. داده های حاصل با استفاده از فرآیند تحلیل مضمون تحلیل گردید. یافته ها: بر اساس ادراک مشارکت کنندگان، شبکه های اجتماعی ماهیتی پویا و در حال تکوین دارند، طبق دیدگاه اساتید شبکه های اجتماعی در ایران دارای ویژگی چون عدم تعادل در استفاده، نبود زیرساخت مناسب و دخالت های سیاسی است؛ همچنین طبق دیدگاه اساتید این شبکه ها دارای کارکردهای تفریحی، اقتصادی، تغییر جو محیط و آموزشی است. چالش هایی همچون نگرش منفی برخی اساتید و استفاده نامتوازن دانشجویان نیز از دیگر مضامین استخراج شده بود. بر مبنای یافته های این پژوهش، توجه به راهکارهایی همچون بازنگری در سیاست گذاری ها، فرایند مدیریت دانش، فرهنگ سازی آموزشی، توسعه زیرساخت ها و تدوین رویه های روشن برای بهره گیری هدفمند از شبکه های اجتماعی در نظام آموزش عالی ضروری به نظر می رسد. ازجمله پیامدهای آموزشی شبکه های اجتماعی می توان به تقویت روابط صمیمانه، تسهیل یادگیری مادام العمر و نیز دشواری در مدیریت دانش اشاره کرد. نتیجه گیری: با توجه به یافته ها می توان نتیجه گرفت استفاده بهینه از شبکه های اجتماعی در آموزش نیازمند توجه به ابعاد فردی، سازمانی، فرهنگی و اجتماعی دارد و توجه صرف به یک بُعد منجر به استفاده مناسب از این رویه آموزشی نمی شود.