توبی مایر

این مقاله به تحلیل رویکرد خاص تاج الدین محمّد شهرستانی در تفسیر سوره بقره می پردازد، مبتنی بر اثر تفسیری او، مفاتیح  الاسرار ومصابیح  الابرار. پژوهش حاضر به بررسی تعامل انتقادی شهرستانی با الهیات کلامی، خاصه براهین آن بر اعجاز قرآن، می پردازد و استدلال می کند این برهان ها به دلیل ناممکن بودن، مانند لزوم معجزه ای که آشکارا فراتر از توانایی بشر در تمام اعصار باشد، ناقصند. در عوض، عبارت شهادت را معجزه نهایی و انکارناپذیر می داند  که مادامی که حقیقت آن به فهم انسان عرضه شود، مناقشه ناپذیر می گردد. این مقاله به تحلیل آموزه شهرستانی در باب ازلیت قرآن می پردازد و آن را با مواضع اشعری و معتزلی مقایسه می کند. شهرستانی از اشاعره به دلیل فاصله گذاری میان کلام ازلی الهی و قرآن مُنزل، انتقاد می کند. دیدگاه خود او، متأثر از اندیشه اسماعیلی، بر هویت قوی تر میان امر پیشاازلی و تجلی آن در قالب قرآن تأکید دارد، باوجود اذعان به روند تاریخی تدوین آن. همچنین، این مطالعه مفهوم حروف متعالی با تأثیرپذیری از اسماعیلیه و اهمیت کیهان شناختی آنها را بر می رسد و عالم امر را زبان زیربنای آفرینش می گیرد. نهایتاً، به بررسی فرشته شناسی شهرستانی به عنوان واسط میان عالم امر و خلق می پردازد و بر تلفیق حکمت نبوی و فلسفی تأکید می کند. نتیجه آنکه نظام تأویلی شهرستانی عمیقاً تحت تأثیر آموزه های اسماعیلی شکل گرفته و باهدف دستیابی به جامع الحکمتین - ادغام حکمت نبوی و فلسفی - رویکردی بدیل برای رویکردهای کلام سنتی عرضه می کند.

با اینکه بحث مبسوط زمان توسط ابن سینا(متوفی، 428/ 1037) در طبیعیات شفاء منبع روشنی برای فلسفه سینوی از زمان است، الهیات اشارات او در بردارنده نظریه مختصر اما قابل اعتنائی از موضوع در ارتباط با ماده است. این محتوا، بحث غنی ابن سینا در باره قدم خلقت در نمط پنجم «در باره صنع و ابداع» است. مهمتر اینکه ظهور عنوان زمان و ماده نسبت به این امر مشهور دینی موجب می شود که برخوردهای عقلی میان شارحان به وجود آید. متکلم بزرگ اشعری، فخرالدین رازی(متوفی، 606/ 1209) در دفاع از آموزه کتاب مقدس(قرآن) در ابدی نبودن عالم، بدون هیچ محدودیتی به نقد اندیشه ابن سینا پرداخته است. متکلم و منجم شیعه نصیرالدین طوسی(متوفی، 672/ 1274) به تصحیح و دفاع از آن می پردازد، به خصوص با پوششی در برابر اصالت تسمیه افراطی رازی ظاهر می شود تا دیدگاهی را بپذیرد که براساس اطلاعات اساسی بحث نه واقع گرا ونه اسم گرا باشد. و به طور منظم اشاره می کند که با مبنای کلی دلیل ابن سینا موافق است...