منیره حاجی آقایی کامرانی

زندگی شهروندان در شهرها و کلان شهرها در معرض دامنه وسیعی از خطرات و بحران ها قرار دارد. مدیریت و برنامه ریزی شهری در کاهش ناهماهنگی های فضایی اجتماعی جامعه شهری، اهمیت ویژه ای داشته و علاوه بر محتوای نظامی و سیاسی دفاع در مقیاس شهری، ملی و منطقه ای، دفاع از موجودیت های تثبیت یافته فضا نیز مورداستفاده قرار می گیرد. هدف کلی این تحقیق تحلیل نقش پدافند غیرعامل در ایمنی شهرها در مواقع بروز بحران های طبیعی و به طور مشخص، زلزله در سطح کلان شهر تبریز می باشد. در این تحقیق روش پژوهش توصیفی بوده و نوع تحقیق کاربردی و طریقه اجرای آن پیمایشی است. به منظور جمع آوری اطلاعات از جامعه 1600000 نفری تبریز از دو نوع پرسشنامه استفاده شد که نوع اول (384 نفر) به تعداد 180 نفر از محلات هدف (یوسف آباد، احمدآباد، سیلاب و رضوانشهر) و 204 نفر از سایر محلات و نوع دوم از میان کارشناسان و متصدیان امور مدیریت بحران به تعداد 118 نفر بر اساس جدول مورگان و به طور تصادفی انتخاب شدند. برای تجزیه وتحلیل داده های پژوهش از نرم افزار SPSS و آمار توصیفی و استنباطی استفاده شد. نتایج نشان داد که بین برنامه ریزی شهری در شهر تبریز و پدافند غیرعامل در ایمنی محیط های شهری رابطه وجود دارد. رابطه مثبت، مستقیم و افزاینده بین دو متغیر «برنامه ریزی شهری» و «برنامه ریزی اقتصادی» با «پدافند غیرعامل» با اطمینان بالای 99 درصد تأیید گردید. همچنین رابطه مثبت، مستقیم و افزاینده بین دو متغیر «برنامه ریزی اجتماعی» و «پدافند غیرعامل» با اطمینان بالای 95 درصد به دست آمد.  

 مدیریت بحران مجموعه ای از چاره جویی ها و تصمیماتی است که در مقابله با بحران انجام می شود و هدف آن کاهش روند بحران، کنترل و رفع بحران است. پدافند غیرعامل به ویژه در زیرگروه بحران های انسانی پدیده ای پویا و متحرک است. ازاین رو می تواند در اولویت تلاش های علمی و پژوهشی قرار بگیرد. بنابراین نقش پدافند غیرعامل در این زمینه پررنگ تر شده است. هدف اصلی این پژوهش تحلیل نقش پدافند غیرعامل در مواقع بروز بحران های طبیعی در سطح کلان شهر تبریز است. این پژوهش از نظر هدف، از نوع کاربردی و از نظر روش، توصیفی تحلیلی است. برای بررسی و تحلیل سؤالات استنباطی چندگانه از آزمون تحلیل عاملی استفاده شده است. از نظر کارشناسان نتایج تحلیل عاملی عوامل سازمانی، عوامل جغرافیایی و اقلیمی و همچنین عوامل اجتماعی، اقتصادی و سیاسی مربوط به برنامه ریزی پدافند غیرعامل در کلان شهر تبریز بیانگر این است که مجموع همگی گویه ها بار عاملی بالاتر از 50 درصد را نشان می دهند و این بدین معنی است که ارتباط و همبستگی بین عوامل مورد بررسی (کالبدی، اجتماعی، اقتصادی، سیاسی)، فضای عاملی را به طور کامل پوشش داده است. از نظر کارشناسان، نتایج برنامه ریزی پدافند غیر عامل در کلان شهر تبریز نشان داد که تحلیل عاملی عوامل سازمانی با بار عاملی90/87 %، تحلیل عاملی عوامل جغرافیایی و اقلیمی با بار عاملی75/64 %، تحلیل عاملی عوامل اجتماعی، اقتصادی و سیاسی  با بار عاملی 99/79 % و همچنین تحلیل عاملی عوامل جغرافیایی و اقلیمی با بار عاملی75/64 % فضای مفهومی متغیر را پوشش می دهند؛ لذا نتیجه گیری می شود که متغیرهای مورد بررسی در ارتباط با برنامه ریزی پدافند غیرعامل دارای اعتبار بوده، ارتباط آن ها را مورد تائید قرار می دهند.