غلامرضا مدادیان

هدف این پژوهش بررسی تاثیر تماس ترجمه ای انگلیسی-فارسی بر کاربرد وجه نمایی معرفتی در متون فارسی تألیفی و ترجمه ای در قالب یک پیکره پانصد هزار کلمه ای در گونه علمی آموزش و پرورش است. داده ها نشان می دهند که فراوانی و توزیع وجه نماهای معرفتی (به ویژه، تردید نماها) در یک بازه حدوداً شصت ساله تغییر محسوسی کرده و متون فارسی (ترجمه ای و تألیفی) از این منظر به متون انگلیسی همگرا شده اند. همچنین، با بررسی شیوه های ترجمه کاربرد معرفتی افعال وجه نمای انگلیسی (may, must و غیره) به فارسی، مشخص شد که مترجمان دوره 1386 تا 1395 در مقایسه با مترجمان دوره 1337 تا 1348 تعداد کمتری از این افعال را در ترجمه های خود حذف یا جایگزین کرده اند. این یافته ها از همگرایی قابل توجه متون فارسی (ترجمه ای و تألیفی) به اولویّت های ارتباطی انگلیسی و خواننده محور تر شدن آنها با طولانی شدن تماس ترجمه ای حکایت دارند. ویژگی ها و اولویّت های ارتباطی انگلیسی ابتدا مستقیماً بر حوزه وجه نمایی معرفتی در ترجمه های فارسی تاثیر گذارده اند و سپس به صورت غیر مستقیم به متون فارسی تألیفی هم تا حدی نفوذ کرده اند. ضعیف شدن پالایش فرهنگی در ترجمه ها یکی از عوامل تسهیل کننده این همگرایی و نفوذ است. نوع ترجمه مورد انتظار جامعه معاصر (ترجمه دقیق) هم بیش از پیش راه را برای همگرایی ترجمه های فارسی به اولویّت های ارتباطی متون انگلیسی هموار کرده است.

در این مقاله، پس از بررسیِ اجمالیِ دیدگاه های پژوهشگران در پیوند با مقوله «ذهنیّت» - و مفهوم مقابل آن عینیّت- در میانِ مفاهیمِ وجهی، یک الگوی عملیاتی تلفیقی برای ارزیابی «عینیّت»، «ذهنیّت» و «بیناذهنیّت» پیشنهاد شد. در این الگو، بر پایه تمایز هالیدی (Halliday, 1970) میانِ نقش اندیشگانی و بینافردیِ مفاهیم وجهی و تمایز نویتس (Nuyts, 2006) مابینِ مقوله های وجهی نگرشی و غیر نگرشی، وجهیّت پویا و منطقی، به سبب داشتن نقشی اندیشگانی و همچنین غیرِ نگرشی بودن همواره عینی انگاشته می شود. در مقابل، مفاهیم وجهی معرفتی و تکلیفی، به سبب بینافردی و نگرشی بودن -با در نظرگرفتن عوامل بافتی- ذهنی و یا به درجات، بیناذهنی دسته بندی می شوند. همچنین،آن چه ذهنیّت یا درجه بیناذهنیّت یک مفهوم وجهی معرفتی یا تکلیفی را تعیین می کند، میزان مشترک بودن آن مفهوم و منبع معرفتی یا تکلیفی آن در میان افراد است. افزون بر این، ذهنیّت یا میزان بیناذهنیّت پیروی معنای ذاتی و صورت عنصر وجه نما نیست بلکه به وسیله ساختار نحوی، بافت زبانی و بافت فرازبانی عنصر وجه نما محقق می-شود.کُنشی یا توصیفی بودن مفاهیم وجهی هم بر عینی، ذهنی یا میزان بیناذهنی بودن آن ها بی تأثیر است. در پایان، با اعمال الگوی پیشنهادی بر روی گونه های مختلف مفاهیم وجهی - بدونِ در نظر گرفتن نوع سازه وجه نمای آن ها و در چندین نمونه فارسی که به روش تصادفی از وب گاه های فارسی زبان گرفته شده بودند، مشاهده گردیدکه الگو کارایی تحلیلی مطلوبی دارد.

در این مقاله، ابتدا برخی دسته بندی های پژوهشگران از معانی غیرمعرفتی توانستن، شدن و بایستن به صورت مختصر بررسی شدند و مشاهده گردید بیشتر آن ها که از چارچوب پالمر پیروی کرده اند، معیارهای آشکاری برای تفکیک و طبقه بندی معانی غیرمعرفتی این فعل ها ارائه نکرده اند و با به کارگیری رویکردی کمابیش معنایی-نحوی، بیشتر به توصیف و ارائه نمونه برای نشان دادن معانی و توجیه دسته بندی خود روی آورده اند. پژوهش های محدودی هم که از چارچوب پالمر فاصله گرفته اند و کاربردشناسی را هم  به صورت همزمان در نظر داشته اند، معیارهای معینی را برای تفکیک و دسته بندی معانی غیرمعرفتی افعال ارائه نکرده اند. با آگاهی از محدودیت های پژوهش های پیشین، الگوی معناشناختی-کاربردشناختی دپراتره (Depraetere, 2014)که متشکل از سه لایه (دو لایه معنایی و یک لایه کاربردی) است، معرفی شده و بر اساس آن معانی این افعال تفکیک و دسته بندی گردیدند. برتری اصلی این الگو آن است که، برخلاف دیگر الگوها، معیارهای آشکاری را برای استخراج معنای وابسته به بافتِ افعال وجهی، ارائه می دهد. با اعمال این الگو مشخص گردید که می توان از ساز و کارهای آن برای شناسایی، تفکیک و دسته بندی معانی غیرمعرفتی افعال وجهی فارسی استفاده کرد.