عاطفه حرآبادی فراهانی

زبان یکی از مهم ترین عناصر تشکیل دهنده ی هویت به شمار می رود. اقلیت های جامعه ی ایران، ازجمله اقلیت های دینی، همواره در زمینه ی آموزش زبان خود با چالش ها و مشکلات متعددی روبه رو بوده اند. اقلیت های دینی رسمی ایران، یعنی مسیحیان، زرتشتیان و کلیمیان، در دوره ی رضاشاه در فضای گفتمان حاکم ملی گرایانه ی دولت نه تنها قادر نبودند به آموزش زبان خود در مدارس بپردازند، بلکه مدارس شان به تعطیلی نیز کشانده شد. با کناره گیری رضاشاه وضعیت آموزشی اقلیت های دینی به تدریج بهبود یافت، مدارس جدید تأسیس گردید و برنامه ی آموزشی آن ها دچار تغییرات اساسی شد. در این دوره اقلیت های دینی توانستند حقوق و امتیازهایی مبنی بر تدریس زبان خود در مدارس را در حد چند ساعت در کنار زبان فارسی که زبان رسمی کشور بود، به دست آورند. لذا مقاله حاضر درصدد است تا با روش توصیفی- تحلیلی و با تکیه بر اسناد و مدارک آرشیوی به این سؤال پاسخ دهد که وضعیت آموزش زبان اقلیت های دینی رسمی کشور در مدارس عصر پهلوی دوم چگونه بود؟

جنبش مشروطیت ایران منشأ تغییراتی بود که مهم ترین آن ها تولد مجلس شورای ملی بود. طبق اصل هشتم متمم قانون اساسی تمامی ایرانیان ازجمله اقلیت های دینی رسمی کشور (زرتشتیان، مسیحیان، کلیمیان) دربرابر قانون برابر شمرده می شدند و با تعیین نماینده مجلس امکان بیان خواست ها و دستیابی به حقوق خود را یافتند. پژوهش حاضر بر آن است با روش تاریخی–تحلیلی و تکیه بر مذاکرات مجلس و اسناد موجود به این پرسش اساسی پاسخ بدهد که با استقرار نظام مشروطه و نهاد مجلس، اقلیت های دینی برای دستیابی به حقوق برابر چه روندی را طی و با چه چالش هایی مواجه شدند؟ یافته های پژوهش نشان می دهد دستیابی اقلیت های دینی به این حقوق یکسان نبود و آنان مسیری پرفرازونشیب را طی کردند. ارامنه گرچه تا مطالبه حقوق برابر با مسلمانان در انتخابات و حق رأی زنان مسیحی پیش رفتند، اما در مجلس اقبال عمومی نیافتند. زرتشتیان مجال بهتری داشتند و با عضویت در کمیسیون ها به تثبیت موقعیت شان در مجلس پرداختند. آن ها ضمن تأکید بر برابری درمقابل قانون حق عضویت در انجمن های ایالتی-ولایتی را کسب کردند. نمایندگان زرتشتی گاه خود را نه نماینده اقلیت بلکه نماینده ملت ایران می دانستند. یهودیان مشکلات بیشتری داشتند که عمدتاً به اختلافات درونی شان برمی گشت. با این حال آنان توانستند با پیشنهاداتی ازجمله آزادی کسب وکار و مستثنی کردن زنان کلیمی از اصل محرومیت حق رأی زنان و با طرح تضییقات یهودیان در مجلس مجال اعاده برخی حقوق یهودیان را بیابند. نهایتاً اصل برابری درمقابل قانون درعمل با چالش های عدیده ای مواجه شد و اقلیت ها نه در زمره ملت ایران بلکه به عنوان ملل متنوعه به رسمیت شناخته شدند.

هدف : بررسی محرومیت آشوری-کلدانیان از حق داشتن نماینده مستقل در مجلس و چگونگی دست یابی به آن. روش/ رویکرد پژوهش : این پژوهش با روش تاریخی-تحلیلی و با تکیه بر صورت مذاکرات مجلس شورای ملی و اسناد بررسی شده است. یافته ها و نتیجه گیری : یافته های پژوهش نشان می دهد که آشوری-کلدانیان از ابتدای مشروطیت ذیل ارامنه قرار گرفتند و با آن ها نماینده مشترک داشتند؛ ولی آن ها با هدفِ کسب کرسی مستقل در مجلس تکاپوهایی را آغاز کردند که می توان آن را به سه مرحله تقسیم کرد. آن ها برخلاف سایر اقلیت های دینی، در دوره مشروطه از حق نماینده مستقل کاملاً محروم شده بودند؛ هم چنین تلاش هایشان در دوره رضاشاه هم به سد ملی گرایی برخورد و ناکام ماند؛ ولی آن ها سرانجام با طرح شدن مسائل حقوق بشر در دوره پس از جنگ جهانی دوم و تغییر نظام نامه انتخابات، در مجلس بیست ویکم به کرسی مستقل نمایندگی دست یافتند. این فرایند، ظرفیت کنش گری اقلیتی کوچک در مذاکره و بازتعریف جایگاه خود در چارچوب دولت-ملتِ مدرن ایرانی و تأثیر متقابل نیروهای داخلی و هنجارهای بین المللی به وضوح نشان می دهد.