آرمان فروهی

زندگانی حضرت محمد (ص) همواره مورد توجه اسلام پژوهان غربی بوده است؛ اما نه تنها به عنوان رسول الله (ص) بلکه به عنوان مؤسس دینی که جهان شمولی اعتقادی مسیحیان را تحت الشعاع قرار داده است و اقدامات سیاسی جانشینان ایشان در گسترش قلمرو ارضی مسلمانان تحت عنوان «فتوحات» به سرزمین های مسیحی نشین صورت گرفته است. یکی از مستشرقانی که آراء وی تاکنون مورد توجه قرار نگرفته، بتی کلن (2006) است. کتاب وی به نام «محمد؛ پیام آور خدا» که در حوزه تاریخ و ادیان شرقی به رشته تحریر درآمده است، در نوع خود قابل توجه است. این مقاله درصدد معرفی آراء و نظرات بتی کلن در خصوص سیره رسول الله (ص) با تکیه بر پدیده وحی و مواجهه با اهل کتاب و تبیین و نقد تاریخی آن است که با استفاده از منابع کتابخانه ای و با رویکرد «توصیفی-تحلیلی» به آن پرداخته خواهد شد. نتایج پژوهش حاکی از آن است که گزارش های بتی کلن از حیات رسول لله در دوره مکی و مدنی ایشان در مقایسه با مستشرقان قرن بیستم در طیف سیره پژوهی با هدف بیان ساده و روان و بدون پیچیدگی و ملاحظات خاص مذهبی از زندگانی پیامبر (ص) بوده است. هرچند که نحوه استفاده از منابع و بررسی دگرگونی های حائز اهمیت عصر نبوی قابلیت نقد جدی دارد.

در پژوهش پیشِ رو، با تمرکز بر اصل «رابطه پویا و پایدار محیط و رفتار»، پدیده جنگ به عنوان یکی از شاخصه های انکارناپذیر عصر جاهلیت در حجاز موردتوجه واقع شده است. اهمیت بررسی پدیده جنگ در دوره مزبور به اندازه ای است که نقش مهمی در فهم تحولات آن دوره دارد. با عنایت به اهمیت موضوع، پرسش اصلی پژوهش آن است که عوامل طبیعی و اقلیمی چه تأثیری در زمینه سازی و بروز منازعات عصر جاهلی داشتند؟ در مقاله پیشِ رو، این فرض موردبررسی قرار می گیرد که مشخصات محیطی و ویژگی های طبیعی حجاز تأثیر زیادی بر تحولات اجتماعی به خصوص مسئله جنگ ها و نبردهای آنجا داشته است. روش این پژوهش، تاریخی-تحلیلی است که با اتکا بر منابع کتابخانه ای (تاریخی و جغرافیایی)، داده های مرتبط و فرض پژوهش موردبررسی قرارگرفته است. حاصل بررسی های پژوهش ذیل تأثیرگذاری و نه تعین گری محیطی نشان می دهد طبیعت و جغرافیای حجاز، تأثیر قابل توجهی در شکل دهی و صورت بندی نوع خاصی از ساختار اجتماعی و بافت سیاسی آنجا داشت. وضعیت نامساعد آب وهوایی و کمبود منابع طبیعیِ حاصلخیز، استفاده حداقلی از موقعیت ارتباطی، فقدان جذابیت های طبیعی و غیره، شکل گیری نظام اندیشگی، ارتباطی و معیشتی آنان را به میزان زیادی تحت تأثیر قرار داد. در وضعیت زندگی در طبیعت فقیر و خشن، همچنین فقدان ارتباط مستمر با جوامع پیرامون، نظام اخلاقی و رفتاری متناسب با آن نیز پدید آمد. یافته ها حاکی از آن است که جغرافیای فقیر و خشن حجاز، نه به صورت جبری، بلکه به عنوان زمینه ساز اصلی، به شکل گیری ساختار قبیله ای، معیشت مبتنی بر غارت و در نهایت وقوع پرشمار جنگ های طولانی انجامید.