طاها ربانی

کلان شهر کرج به عنوان یکی از مهم ترین مراکز جمعیتی و اقتصادی کشور، در سال های اخیر با چالش های متعددی در مسیر دستیابی به شکوفایی شهری مواجه بوده است. رشد سریع جمعیت، گسترش حاشیه نشینی، نابرابری های اجتماعی-اقتصادی، فشار بر زیرساخت ها و چالش های زیست محیطی از جمله موانع پیش روی این کلان شهر محسوب می شوند. این پژوهش با هدف تحلیل چالش های آینده شکوفایی شهری در کلان شهر کرج با استفاده از روش نوین نقشه شناختی فازی (FCM) انجام شده است. روش تحقیق از نوع توصیفی-تحلیلی و کاربردی است که داده ها با استفاده از مطالعات کتابخانه ای و پیمایشی گردآوری شد. با به کارگیری روش دلفی، 30 پیشران مؤثر در قالب چارچوب STEEP (اجتماعی، فناورانه، اقتصادی، زیست محیطی و سیاسی) شناسایی و سپس با مشارکت 15 خبره، مدل نقشه شناختی فازی طراحی و در نرم افزار Mental Modeler تحلیل شد. یافته ها نشان داد که بعد اقتصادی با ۹ پیشران و میانگین تأثیر ۸.۴ از ۱۰، بیشترین نقش را در شکوفایی آینده کرج دارد. مدل نهایی متشکل از ۱۳ عنصر و ۴۳ رابطه بود که شاخص های تراکم (۰.۲۷) و پیچیدگی (۰.۸۴) آن، حاکی از سیستم پیچیده و به هم پیوسته چالش های شهری است. تحلیل مرکزیت نشان داد که عوامل ساختاری از قبیل «شکاف طبقاتی» (P3) و «کاهش رشد اقتصادی» (P1) بیشترین تأثیر را بر سیستم داشته، در حالی که عواملی مانند «برابری جنسیتی» (Geq) و «رضایت شغلی-درآمدی» (In) بیشترین تأثیرپذیری را دارا بودند. نتایج نشان می دهد که مسائل زیرساختی، مدیریتی و زیست محیطی نیز از موانع جدی در مسیر شکوفایی شهری هستند. در نهایت، تحقق شکوفایی شهری در کرج مستلزم گذار از برنامه ریزی جزیره ای و اتخاذ رویکردی نظام مند، آینده نگر و مشارکتی با تأکید بر حل چالش های ساختاری و تقویت حکمروایی شهری یکپارچه است.

شهر تهران به عنوان پایتخت ایران و شهر پیشرو در زمینه ظهور و به کارگیری فناوری های نوین در آینده این کشور به شدت تحت تأثیر تحولات اجتماعی فناورانه قرارگرفته و شهروندان از اثرات مثبت و منفی دیجیتالی شدن زندگی و رشد فناوری های مرتبط متأثر خواهند شد. ازاین رو این پژوهش با هدف شناسایی و تحلیل پیشران های اثرگذار بر آینده سلامت شهروندان و تحلیل سناریوها و تغییرات سلامت روان شهروندان (متأثر از فناوری های دیجیتال) و ارائه شیوه های اقدام انجام شده است. روش تحقیق در این پژوهش کاربردی است و از روش های مطالعات کتابخانه ای و مصاحبه برای جمع آوری و از روش های پویش محیطی، تحلیل ساختاری، سناریو نگاری و تحلیل سلسله مراتبی برای تحلیل داده ها استفاده شده است. یافته های این پژوهش نشان می دهد، چهار سناریو پیش روی آینده سلامت روان شهر تهران در خصوص تهدیدات و درمان های دیجیتال وجود دارد. با توجه به نظرخواهی از خبرگان به نظر می رسد، سناریوهای دوم و سوم محتمل ترین سناریوها هستند. سناریو اول با داشتن تمام ویژگی ها در حالت ایده آل مطلوب ترین سناریوها می باشد. سیاست گذاران شهری همچنان نیازمند تلاش برای بهبود جنبه های مختلف برای حرکت به سمت سناریو اول هستند. سناریو چهارم بدترین حالت ممکن است و سیاست گذاران شهری باید از وقوع آن جلوگیری کنند. در نتیجه با در نظر داشتن اقدامات پیشنهادی در این پژوهش می توان سلامت روان شهروندان تهرانی را در مواجه با تهدیدات و فرصت های دیجیتال ارتقا داد.

استطاعت ناپذیری مسکن در کلان شهرهای ایران تحت تأثیر نوسانات ساختاری اقتصاد و ناکارآمدی های نهادی، به بحرانی چندبعدی مبدل شده است. هدف اصلی این پژوهش، تحلیل نظام مند موانع استطاعت پذیری و تبیین یک مدل بومی برای درک چرخه بازتولید فقر مسکن در بستر کلان شهری ایران است. این تحقیق با اتکا به رویکرد کیفی و راهبرد "فراترکیب" انجام شده است. در این راستا، ۵۱ مقاله علمی-پژوهشی منتخب در بازه زمانی 15 سال اخیر، با استفاده از روش «تحلیل مضمون» واکاوی شدند. جهت اعتبارسنجی و تعیین وزن ابعاد شناسایی شده، از تحلیل فراوانی سنجی استفاده گردید و در نهایت، روابط میان مضامین از طریق «نقشه نگاری مفهومی» و «سنتز تفسیری» تبیین شد. تحلیل داده ها منجر به شناسایی ۶ بعد کلان و ۲۹ مؤلفه اصلی گردید. یافته ها نشان می دهد که ابعاد «حکمرانی» (۸۴.۳٪) و «اقتصاد» (۸۲.۳٪) بیشترین سهم را در ادبیات پژوهشی به خود اختصاص داده اند. مدل فرآیندی مستخرج از پژوهش نشان می دهد که «دیالکتیک تورم و مالی شدن مسکن» به عنوان محرک اصلی، در بسترِ «تمرکزگرایی فضایی» و تحت تأثیر عوامل میانجی نظیر «ناکارآمدی نهادی و خلأهای قانونی»، به پیامدهای ناگواری همچون «طرد فضایی، افت کیفیت زیست و گسترش سکونتگاه های غیررسمی» منجر شده است. نتایج نشان می دهد که بحران استطاعت پذیری در ایران بیش از آنکه ناشی از کمبود عرضه کالبدی باشد، محصول شکست حکمرانی در تنظیم گری بازار زمین و مداخلات نامناسب اقتصاد کلان است. لذا برون رفت از این وضعیت مستلزم چرخش پارادایمی از سیاست های عرضه محور به سمت «حکمرانی هوشمند زمین»، اصلاح نظام مالیاتی و بازطراحی سیاست های تأمین مالی در انطباق با واقعیت های بومی ایران است.