حافظ مهدنژاد

هوش مصنوعی نقش کلیدی در بهینه سازی سیستم های حمل ونقل شهری دارد و با تحلیل داده های واقعی، ترافیک را کاهش و مصرف انرژی را کاهش می دهد. پژوهش حاضر با رویکرد علم سنجی کیفی-کمی و روش توصیفی-تحلیلی، به تحلیل روند، ساختار مفهومی، شکاف های پژوهشی و جهت گیری های آینده در حوزه کاربست هوش مصنوعی در حمل ونقل پایدار شهری طی سال های 2005 تا 2024 پرداخته است. جامعه آماری متشکل از 172 سند نمایه شده در پایگاه اسکوپوس است که با جست وجوی ساختاریافته و تحلیل هم رخدادی کلیدواژگان با نرم افزار VOSviewer، تحلیل گردید. بر اساس یافته ها پژوهش، تولید علمی از رشد تدریجی (2005–2015) به رشد شتابان (به ویژه از 2021 به بعد) تغییریافته که علت آن تحولات فناوری، فشارهای اقلیمی، گسترش شهرهای هوشمند و پاندمی کووید-19 هم زمان است. توزیع جغرافیایی منابع نشانگر پیشتازی کشورهایی نظیر هند، چین، ایالات متحده و ایتالیا است که نمایانگر تأثیر شهرنشینی شتابان و سیاست های ملی در تولید دانش است. تحلیل خوشه ای شش حوزه مفهومی کلیدی مشتمل بر فناوری های هوش مصنوعی، ابعاد زیست محیطی و پایداری، رفتار کاربران و تحرک، سیاست گذاری حمل ونقل، بهینه سازی سیستم ها و سیستم های پشتیبان تصمیم را آشکار نمود. نتایج نشانگر آن است که هدف نهایی هوش مصنوعی در برنامه ریزی حمل ونقل شهری، تحقق اهداف پایداری شهری است، اما با شکاف هایی در ادغام عدالت اجتماعی، جزئیات الگوریتمی، شاخص های زیست محیطی و تحلیل های زمینه محور مواجه است. ازاین رو، پژوهش های آینده باید هوش مصنوعی را از کارایی به سمت عدالت اجتماعی، یکپارچگی محیطی، الگوریتم های زمینه محور، همکاری های میان رشته ای و آزمایشگاه های زنده شهری به سمت حرکت دهند.

زمینه و هدف: گردشگری سلامت هوشمند شهری به عنوان یک حوزه نوظهور در عرصه توسعه پایدار و مدیریت شهری، مورد توجه محققان قرار گرفته است. در این راستا، مسأله اصلی، کمبود درک جامع از نحوه ادغام فناوری های هوشمند و مدیریت شهری پایدار در خدمات گردشگری سلامت است و هدف پژوهش حاضر پوشش این مسأله است. روش شناسی: این پژوهش از نوع کاربردی و به روش ترکیبی (کمی و کیفی) انجام شده است. در بخش کمی، با استفاده از روش علم سنجی و نرم افزار VOSviewer، منابع نمایه شده در پایگاه داده اسکوپوس در بازه زمانی 2013 تا 2025 (53 منبع) مورد تحلیل قرار گرفتند. در بخش کیفی نیز از روش تحلیل محتوا برای شناسایی تم ها و الگوهای عمیق تر استفاده گردید. یافته ها: یافته های کمی نشان دهنده آن است که واژگان مرتبط با فناوری های هوشمند (نظیر هوش مصنوعی، اینترنت اشیاء)، مدیریت شهری (نظیر مدیریت انرژی، مدیریت پسماند) و سلامت عمومی (از جمله شبکه های خدمات بهداشتی) در خوشه های اصلی قرار دارند. نتیجه گیری و پیشنهادات: بر اساس نتایج، فناوری های هوشمند نقش محوری در ارتقای خدمات گردشگری و بهبود تجربه گردشگران دارند. مدیریت شهری پایدار و شبکه های خدمات بهداشتی اضطراری نیز به عنوان عوامل کلیدی در جذب گردشگران شناسایی شدند. نوآوری و اصالت: پژوهش حاضر با ترکیب یافته های کمی و کیفی، درک جامع تری از حوزه گردشگری سلامت هوشمند شهری، ارایه نموده است.

گسترش گفتمان شهر سبز و تحول آن به رویکردی کل نگر به خصوص در دهه های اخیر ضرورت شناسایی روندها و شکاف های پژوهشی آن را الزامی کرده است. بر این اساس، هدف پژوهش حاضر تحلیل نقشه دانش شهر سبز، شناسایی روند های تحول مفهومی و شکاف های پژوهشی آن است. روش پژوهش از نوع کاربردی و مبتنی بر علم سنجی است. با استفاده از نرم افزار VOSviewer اقدام به تحلیل شبکه های هم رخدادی واژگان و هم نویسندگی 1587 منبع نمایه شده در پایگاه اسکوپوس کرده است. بازه زمانی منابع پژوهش حاضر، از سال های 1979 تا 2024 است. یافته های پژوهشی بیانگر رشد چشمگیر تولید دانش شهر سبز در سال 2007 به علت انتشار چهارمین گزارش هیئت بین دولتی تغییرات اقلیمی و اهداف توسعه هزاره و رشد پرشتاب تر آن در سال 2019 به دلیل انتشار اهداف توسعه پایدار به خصوص هدف 11 (شهرها و اجتماعات پایدار) است. کشور چین با انتشار 616 منبع قطب جهانی دانش شهر سبز است که علت آن ریشه در چالش های شهرنشینی انفجاری، سیاست گذاری تمرکزگرا و همسویی سیستم دانشگاهی با اولویت های ملی دارد. تحلیل خوشه های واژگانی هشت حوزه کلیدی مشتمل بر فناوری های هوشمند، برنامه ریزی اکولوژیک، اقتصاد سبز، مدیریت منابع طبیعی، رفتار مصرف کننده، تاب آوری اقلیمی، اکولوژی شهری و سلامت انسانی را آشکار کرده است. تحول مفهومی شهر سبز پنج مرحله متمایز را تجربه کرده است. با وجود غلبه گفتمان فنی و مهندسی در سال های اولیه، گفتمان شهر سبز به سمت چهارچوبی انسان مبنا، یکپارچه و میان رشت های حرکت کرده که در تقاطع محیط زیست، فناوری، عدالت اجتماعی و رفتار شهروندان قرار دارد. با وجود این، شکاف های پژوهشی مهمی نظیر عدم انسجام بین ابعاد فناوری و انسانی و رفتاری و و کمبود مطالعات یکپارچه در حوزه اقتصاد، اکولوژی و عدالت اجتماعی، همچنان در این حوزه وجود دارد. پیشنهاد پژوهش برای پوشش شکاف های مذکور، انجام پژوهش های یکپارچه در حوزه های اقتصاد، اکولوژی و عدالت اجتماعی، تقویت یکپارچگی بین ابعاد فناوری و رفتاری و بسط رویکرد های میان رشته ای است. پژوهش حاضر نشان می دهد حرکت تحول مفهومی شهر سبز به سمت چهارچوبی انسان محور است، در عین حال، شکاف های پژوهشی همچنان به تحقیقات جدی نیاز دارد.

این پژوهش با شناسایی استراتژی ها و سازوکارهای کلیدی، به دنبال تحلیل نظام مند و ارائه چارچوب نظری جامع برای تحقق شهر بدون کربن است. پژوهش حاضر با بهره گیری از روش فراتحلیل، از چارچوب استاندارد پریزما شامل مراحل شناسایی، غربالگری، ارزیابی واجد شرایط بودن و شمولیت منابع استفاده نموده است. با جست وجوی نظام مند در پایگاه های علمی معتبر نظیر الزویر، اشپینگر و ریسرچ گیت و با استفاده از معیارهای دقیق ورود و خروج، 37 منبع برای تحلیل نهایی انتخاب شدند. . 128 کد باز، هشت کد انتخابی و 39 کد محوری استخراج شدند که نشان دهنده اهمیت عواملی نظیر کاهش مصرف انرژی، مدیریت پسماند، جنگل داری شهری و علم و فناوری در تحقق شهر بدون کربن است. تحلیل زمانی نشان داد که تمرکز تحقیقات از مفاهیم عمومی به سمت مفاهیم خاص تری نظیر شهر هوشمند کم کربن و اقتصاد دایره ای تغییر یافته است. بر اساس یافته ها، تحقق شهر بدون کربن مستلزم همیاری ابعاد مختلف اجتماعی، اقتصادی و محیط زیستی است. در این راستا، مدل سازی نظری انجام شده که بر پیشران های درون زا (علم و فناوری، منابع و محیط زیست، اقتصاد و صنعت) و برون زا (امکانات، سرمایه و شرایط نهادی) تأکید دارد. این مدل، چارچوبی جامع برای برنامه ریزی و عملیاتی کردن شهرهای بدون کربن ارائه می دهد. پژوهش حاضر پیشنهاد می کند که سیاست گذاران و برنامه ریزان با توجه به شکاف های شناسایی شده، به ویژه در حوزه های محلی و منطقه ای، اقدام به تدوین استراتژی های سازگار و اختصاصی نمایند و از چارچوب نظری ارائه شده به عنوان راهنمای عملی در طراحی و اجرای شهرهای پایدار بدون کربن استفاده نمایند.