محمدعلی تجری

پژوهش حاضر در صدد مقایسه تفسیر المنار و المیزان در زمینه تفسیر آیه «اولی الامر»(نساء/ 59ا) است. تفسیر المیزان مصداق «اولی الامر» را در این آیه، امامان معصوم دانسته و امر به اطاعت از پیامبر و «اولی الامر» را در این آیه، دارای وزان واحد، مطلق و بی قید و شرط تلقی کرده و این آیه را اثبات کننده عصمت رسول (ص) و «اولی الامر» به شمار آورده است و علت تکرار «اطیعوا» را تفاوت قلمرو اطاعت محسوب کرده است و نه تأکید ومخاطبان را در «فان تنازعتم» مسلمانان دانسته و نه« اولی الأمر». تفسیر المنار نیز امر به اطاعت از پیامبر و «اولی الامر» را مطلق و لازمه آن را عصمت آنان دانسته است؛ با این تفاوت که از نظر عبده مصادیق «اولی الامر» اهل حل و عقد و اجماع نظر آنان به دور از خطا است؛ اگر چه رشید رضا این اجماع را معصومانه نمی داند. به نظر او، مخاطبان «فان تنازعتم» شامل «اولی الامر» هم می شود. در این مقاله علاوه بر مقایسه دو تفسیر، اشکالات برداشت های صاحب المنار مطرح و ایرادات ایشان به برداشت مفسران شیعه پاسخ داده شده است.  

یُعدُّ الحدیث النبوی ناقلاً للسنه، وهو کأی خبرٍ آخر یحتمل الصدق والکذب؛ لذا فإن الاستفاده منه تحتاج إلى تقییم. ومن أجل توظیف سنه رسول الله صلى الله علیه وسلم المتجلیه فی آثار الحدیث لدى أهل السنه، واستخدام هذا التراث فی سیاق المناظرات العلمیه، یبدو من الضروری التمییز بین الصحیح والسقیم فی طرق إثبات العداله والضبط. والمعیار الأکثر شیوعاً وأهمیه لدى أهل السنه لتقییم الحدیث هو السند. ولإثبات صحه السند، یجب إثبات عداله الراوی. تتناول هذه المقاله، وفق المنهج الوصفی التحلیلی، تحلیل وتقییم وتصنیف الاستراتیجیات المقدمه من قبل أهل السنه لإثبات عداله رواه الحدیث. ومن بین الاستراتیجیات المقبوله فی هذا المجال: الاشتهار بالعداله حسب القراءه المشهوره، وفحص سلوک الراوی وکلامه من قبل معاصریه، وتصریح واحد أو اثنین من العادلین بعداله راوٍ واحد أو عده رواه. فی حین یمکن اعتبار روایه الشیخین عن الراوی، وروایه الأجلاء عن الراوی – حسب قراءه ابن بزّار وابن حبان –، واشتهار الراوی حسب تقریر ابن عبد البر، من بین الاستراتیجیات غیر المقبوله. وأخیراً، تم التطرق إلى تصنیف هذه الاستراتیجیات من حیث عمومیتها أو خصوصیتها، ومن حیث مبانیها الفلسفیه.

یکی از موضوعات تأثیرگذار در عرصه تفسیر و مباحث علوم قرآنی، چگونگی دستیابی به ترتیب نزول صحیح سور قرآن کریم است و یکی از معیارهایی که در این راستا مورد توجّه محقّقان بوده روایات اسباب نزول بوده اند. این معیار در نقد روایات ترتیب نزول، تأیید آن ها و همچنین به صورتی مستقل از روایات، در تعیین ترتیب نزول صحیح، مورد استفاده محقّقان بوده است. در نقطه مقابل، برخی به طور کلّی قائل به بی اعتباری روایات اسباب نزول بوده و برخی نقش این روایات را در تعیین ترتیب نزول صحیح نپذیرفته اند. برای قضاوت صحیح در مورد ارزش این معیار، لازم است ادله طرفین بازنگری شود که در مقاله حاضر بدان پرداخته شده است. نتیجه بررسی حاکی از آن است که می توان در مواردی نقش روایات اسباب نزول را در تأیید و در مواردی در نقد و ترجیح ترتیب های روایی بر یکدیگر پذیرفت.