مفهوم پردازی و نگاشت علمی ابرتصویر آینده در مطالعات آینده پژوهی (مقاله علمی وزارت علوم)
درجه علمی: نشریه علمی (وزارت علوم)
آرشیو
چکیده
در این پژوهش، ضمن مروری نظام مند بر ادبیات آینده پژوهی و تحلیل مفهومی «تصاویر آینده» و «ابرتصویر آینده»، ابتدا مجموعه واژگان هم معنی و مرتبط شناسایی و چارچوب نظری ابرتصویر با تأکید بر مؤلفه هایی چون چندگانگی آینده، انعطاف پذیریِ تصویر و نقش حافظه جمعی تعریف شد. در واقع در بخش نخست پژوهش، با مرور کلیه تعاریف و رویکردهای نظری در زمینه تصاویر آینده و ابرتصاویر، روشن شد که تفاوت اصلی این دو در سطح تحلیل و گستره زمانی و مکانی آن ها نهفته است: درحالی که «تصویر آینده» متوجه یک حوزه یا موضوع مشخص در بازه های میان مدت است، «ابرتصویر آینده» با تمرکز بر تعاملات بین رشته ای و بین بخشی، بازه ای بسیار بلندمدت و مقیاسی فراملی را در بر می گیرد و کوشیده است تا تمامی ابعاد اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی، زیست محیطی و فناورانه را در چارچوبی یکپارچه مدنظر قرار دهد. در گام بعد، با به کارگیری رویکرد ترکیبی کیفی–کمی، حدود ۲۰۰ مقاله منتخب از پایگاه Web of Science (۱۹۵۰–۲۰۲۵) بررسی و در بخش کیفی با روش تحلیل مضمون ابعاد مفهومی استخراج گردید؛ سپس داده های کتاب نامه ای مقالات شامل نویسندگان، کلیدواژه ها و ارجاعات، پس پردازش شده و از طریق نرم افزار VOSviewer نقشه های هم استنادی و کلاسترهای موضوعی ترسیم شد. یافته های بخش علم سنجی این بود که انتشار مقالات در زمینه «تصاویر آینده» پس از سال ۲۰۰۰ به طور تصاعدی افزایش یافته و نقاط کانونی پژوهش در کشورهای پیشرفته قرار دارد؛ موضوعاتی نظیر آینده پژوهی آموزشی، سیاست گذاری عمومی، نوآوری فناورانه و روان شناسی اجتماعی بیش از سایر حوزه ها موردتوجه قرار گرفته اند. از سوی دیگر، نقشه های شبکه ای ارجاعات حاکی از آن بود که مفاهیمی چون «چندگانگی آینده»، «سناریوپردازی» و «پایداری» به هاب هایی در ساختار علمی این حوزه بدل شده اند.Conceptualization and scientific mapping of the future grand image in futures studies
In this study, while systematically reviewing the futures literature and conceptually analyzing “future images” and “future grand images,” a set of synonymous and related terms was first identified, and the theoretical framework of grand images was defined, emphasizing components such as the multiplicity of the future, the flexibility of the image, and the role of collective memory. In fact, in the first part of the study, by reviewing all definitions and theoretical approaches in the field of future images and grand images, it became clear that the main difference between the two lies in the level of analysis and their temporal and spatial scope: While “future images” focus on a specific area or topic in the medium term, “future grand images” focus on interdisciplinary and cross-sectoral interactions, cover a very long-term period and a transnational scale, and have attempted to consider all economic, social, cultural, environmental, and technological dimensions in an integrated framework. In the next step, using a combined qualitative-quantitative approach, about 200 selected articles from the Web of Science database (1950-2025) were reviewed and in the qualitative section, conceptual dimensions were extracted using the content analysis method; then, the bibliographic data of the articles, including authors, keywords, and references, were post-processed, and co-citation maps and thematic clusters were drawn using VOSviewer software. The findings of the scientometric section were that the publication of articles in the field of "future images" has increased exponentially after 2000, and the focal points of research are in developed countries; topics such as educational futures studies, public policy, technological innovation, and social psychology have received more attention than other fields. On the other hand, the citation network maps indicated that concepts such as "future multiplicity," "scenario-making," and "sustainability" have become hubs in the scientific structure of this field.
تبلیغات
