نشانه شناختی سقاخانه ها به مثابه عناصر هویت ساز در بافت تاریخی شهرهای ایران (با تأکید بر نقش آن ها در تقویت خوانش فرهنگی-جغرافیایی فضا) (مقاله علمی وزارت علوم)
درجه علمی: نشریه علمی (وزارت علوم)
آرشیو
چکیده
بشر معاصر در کنار زندگی روزمره، با باورها مراسم آیینی پیشینیان خویش گره خورده و از گذشته برای پاسخ دهی به مطالبات معنوی خود در کنار خواسته های مادی، به فراهم آوردن بستری مناسب برای انجام این آیین ها نیازمند بوده است. برای این منظور وی به ساخت بناهایی با عملکرد مناسب جهت این موضوع اهتمام ورزیده است. ایرانیان در ابتدا به ترتیب، معابد، آتشکده ها و مقابربرای این منظور بنا می نمودند پس از اسلام نیز مساجد آرامگاه ها به عنوان بناهای اصلی تر خانقاه ها، حسینیه ها، تکایا و سقاخانه ها به عنوان بناهای خرد تر و فرعی تر مطرح بوده اند. در این میان سقاخانه ها به دلیل کوچکی کالبد فراوانی نشانه های موجود در آن به عنوان یک بنای شاخص حائز اهمیت تلقی می گردند که با رسمی شدن مذهب شیعه در ایران توسط حکومت صفوی و پس از آن یک بار دیگر با قدرت گرفتن حکومت قاجار، نمونه های زیبا و کارکردی بسیاری از این بنا در شهرهای مختلف ایران ساخته شد. در پژوهش حاضر با بهره گیری از نظام سه گانه نشانه ای پیرس به عنوان یکی از پیشگامان نشانه شناسی نوین اقدام به بررسی و تحلیل عناصر خرد مقیاس درون این بنا شده است که مرحله اولیه آن با استفاده از مطالعات کتابخانه ای انجام پذیرفته در مرحله بعد به بررسی سقاخانه های موجود در شهرهای اردبیل، اصفهان، تهران ارومیه از طریق مطالعات میدانی اقدام شده است؛ تحلیل و بررسی اطلاعات حاکی از آن بوده که بنای سقاخانه در حال حاضر بیش از آنکه با جنبه عملکرد اجتماعی- فرهنگی آن مرتبط باشد، از بابت ویژگی های کالبدی مورد توجه است.Semiotics of Saqakhaneh as identity-building elements in the historical context of Iranian cities (with emphasis on their role in strengthening the cultural-geographical reading of space)
Contemporary human life is deeply intertwined with inherited beliefs and ritual practices, which have historically shaped the built environment alongside material needs. In Iran, this interaction has produced a wide range of religious structures, from ancient temples and fire temples to Islamic mosques, mausoleums, and smaller-scale institutions such as saghākhānehs. Among these, saghākhānehs hold special significance due to their modest size and the abundance of symbolic elements embedded within them. Their proliferation during the Safavid and Qajar dynasties highlights their role as both functional and symbolic markers in urban life. This study applies Charles Peirce’s triadic model of semiotics to analyze the architectural and symbolic features of saghākhānehs. The research was conducted in two stages: an initial documentary study followed by fieldwork in selected cities of Iran, including Ardabil, Isfahan, Tehran, and Urmia. Through this approach, the investigation focused on identifying and interpreting small-scale elements such as water basins, cups, latticed windows, locks, candles, mirrors, and inscriptions. The findings indicate that saghākhānehs today are valued more for their physical form than for their cultural and social functions, which historically involved water distribution, communal gathering, and ritual remembrance. While their practical role has diminished with modern infrastructure, their semiotic and symbolic dimensions remain significant. By understanding saghākhānehs as layered cultural texts rather than mere physical relics, this research highlights their potential for cultural revitalization and their continued relevance to urban identity in contemporary Iranian cities.
تبلیغات
