اوضاع مذهبی در عصر حکمرانی ترکمانان آق قویونلو؛ با تمرکز بر جامعه و دستگاه حکمرانی اوزون حسن و سلطان یعقوب
آرشیو
چکیده
دوره حکمرانی ترکمانان آق قویونلو در ایران و دوران بسط قدرت این اتحادیه و خاندان حاکم بر آن از دیاربکر و سپس آذربایجان تا منتهی الیه کویر کرمان و سایر مناطق، یکی از مقاطع برجسته تاریخی از نظر تلاقی سیاست و دیانت در ساختار حکومتی و اجتماعی به شمار می رود. این پژوهش با اتکا به منابع اصلی و دست اولی چون آثار خواندمیر، طهرانی، خنجی، سفرنامه های ونیزی و دیگر مورخان آن عصر و یا نزدیک بدان، به بررسی جایگاه مذهب در ساختار قدرت آق قویونلوها می پردازد. تحلیل روایات تاریخی موجود نشان می دهد که سلاطین آق قویونلو، به ویژه اوزون حسن و یعقوب بیگ که به نسبت سایر سلاطین این دودمان با اقتدار و ثبات زمانی بیشتری به کار حکومت پرداخته اند، نه تنها در تقویت شریعت و حمایت از علمای اهل سنت کوشا بوده اند، بلکه دیانت را ابزار مشروعیت بخشی به حکومت خود قلمداد کرده اند. از سوی دیگر، تداخل باورهای مذهبی با ساختار اجتماعی و حقوقی جامعه، بروز جلوه هایی از خرافه گرایی، تصوف، و تعصبات مذهبی را نیز به همراه داشته است، که این مسئله نیز به نوبه خود نه تنها در این دوره، بلکه در سایر دوره های این چنینی امری مشهود بوده است و حتی در بخش تصوف و روی آوردن به صوفی گری، این دوره بعدها پایه گذار روی کار آمدن جریان قدرتمند تر نوادگان شیخ صفی الدین اردبیلی در ایران و آذربایجان شد. هدف این مقاله، ارائه تحلیلی جامع از بستر دینی آن عصر و تبیین نسبت میان دین، قدرت، و جامعه در قلمرو آق قویونلو و در طول حکمرانی سلاطین مقتدر آق قویونلو، یعنی اوزون حسن(حسن پادشاه) و فرزند وی سلطان یعقوب می باشد.Religious Conditions during the Aq Qoyunlu Turkmen Rule: Focusing on the Society and Governance of Uzun Hasan and Sultan Ya‘qub
The period of Aq Qoyunlu Turkmen rule in Iran, marked by the expansion of their power from Diyarbakır and subsequently Azerbaijan to the fringes of the Kerman desert and other regions, represents a prominent historical phase in terms of the intersection of politics and religion within governmental and social structures. This study, drawing on primary and first-hand sources such as the works of Khwandamir, Tabrizi, Khunji, Venetian travelogues, and other contemporary or near-contemporary historians, examines the role of religion in the Aq Qoyunlu power structure. Analysis of the historical narratives reveals that Aq Qoyunlu rulers−particularly Uzun Hasan and Ya‘qub Beg, who governed with greater authority and temporal stability compared to other monarchs of this dynasty−not only strove to strengthen the Sharia and support Sunni scholars, but also regarded religion as a key instrument for legitimizing their rule. At the same time, the intertwining of religious beliefs with the social and legal fabric of society fostered manifestations of superstition, Sufism, and sectarian fanaticism. This phenomenon was not only evident during this era but also in similar historical periods, and, in the case of Sufism, it later laid the groundwork for the rise of the more powerful Safavid order−descendants of Sheikh Safi al-Din Ardabili−in Iran and Azerbaijan. The aim of this article is to present a comprehensive analysis of the religious context of the era and to elucidate the relationship between religion, power, and society in the Aq Qoyunlu realm during the reigns of its most powerful monarchs, namely Uzun Hasan (Hasan Padishah) and his son Sultan Ya‘qub. ****
İranda Ağqoyunlu türkmənlərinin hakimiyyət dövrü, bu ittifaq və onun hökmdar sülaləsinin Diyarbəkirdən, daha sonra isə Azərbaycandan başlayaraq Kirman səhrasının uclarına və digər bölgələrə qədər gücünü genişləndirdiyi mərhələ, siyasi və dini faktorların dövlət və ictimai quruluşda qovuşması baxımından tarixin diqqətəlayiq dövrlərindən biridir. Bu tədqiqat Xondəmir, Təbrizi, Xünci, venesiyalı səyyahların səyahətnamələri, həmin dövrün və ya ona yaxın dövrlərin digər tarixçilərinin əsərləri kimi əsas və birinci dərəcəli mənbələrə əsaslanaraq Ağqoyunlu hakimiyyət quruluşunda dinin yerini araşdırır. Tarixi rəvayətlərın təhlili göstərir ki, Ağqoyunlu sultanları − xüsusilə bu sülalənin digər hökmdarları ilə müqayisədə daha möhkəm və sabit hakimiyyət sürən Uzun Həsən və Yaqub bəy − şəriətin möhkəmləndirilməsi və sünni alimlərinin müdafiəsində fəal olmaqla yanaşı, dini öz hakimiyyətlərini qanuniləşdirməyin əsas vasitəsi kimi qiymətləndirmişlər. Digər tərəfdən, dini inancların cəmiyyətin sosial və hüquqi quruluşu ilə qaynayıb-qarışması xurafat, təsəvvüf və məzhəb fanatizmi kimi təzahürlərə yol açmışdır. Bu hal yalnız həmin dövrdə deyil, oxşar tarixi mərhələlərdə də müşahidə olunmuş, təsəvvüf sahəsində isə sonradan Şeyx Səfiəddin Ərdəbili nəslindən olan daha güclü Səfəvi hərəkatının İran və Azərbaycanda yüksəlişinə zəmin yaratmışdır. Məqalənin məqsədi həmin dövrün dini mühitini hərtərəfli təhlil etmək və Ağqoyunlu dövlətində, xüsusilə Uzun Həsən (Həsən Padşah) və oğlu Sultan Yaqub kimi ən qüdrətli hökmdarların hakimiyyəti illərində, din, hakimiyyət və cəmiyyət arasındakı əlaqəni izah etməkdir.****
Akkoyunlu Türkmenlerinin İran’daki hakimiyet dönemi ve bu birliğin gücünün Diyarbakır’dan başlayarak Azerbaycan’a, Kerman çölünün uç noktalarına ve diğer bölgelere kadar genişlemesi, yönetim ve toplum yapısında siyaset ile dinin kesiştiği en önemli tarihi dönemlerden birini temsil eder. Bu araştırma, Handmir, Tehrani, Hunci gibi birincil kaynaklara, Venedik seyahatnamelerine ve dönemin veya sonraki tarihçilerin eserlerine dayanarak Akkoyunluların güç yapısında dinin konumunu incelemektedir. Mevcut tarihi anlatıların analizi, özellikle Uzun Hasan ve Yakup Bey gibi bu hanedanın diğer hükümdarlarına göre daha istikrarlı ve uzun süre iktidarda kalan Akkoyunlu sultanlarının, sadece Sünni alimleri desteklemek ve şeriatı güçlendirmek için çaba göstermekle kalmayıp, aynı zamanda dini yönetimlerini meşrulaştırmak için bir araç olarak kullandıklarını göstermektedir. Öte yandan, dini inançların toplumsal ve hukuki yapıyla iç içe geçmesi, batıl inançların, tasavvufun ve dini taassubun ortaya çıkmasına da yol açmıştır. Bu durum sadece bu dönemde değil, benzer dönemlerde de görülen bir olgudur. Özellikle tasavvuf alanında ve sufizme yönelimde, bu dönem daha sonraları Şeyh Safiyüddin Erdebili’nin torunlarının İran ve Azerbaycan’da güçlü bir akım olarak ortaya çıkmasının temelini atmıştır. Bu makalenin amacı, söz konusu dönemin dini zeminine dair kapsamlı bir analiz sunmak ve Akkoyunlu topraklarında, özellikle Uzun Hasan (Hasan Padişah) ve oğlu Sultan Yakup gibi güçlü hükümdarların saltanatı sırasında din, iktidar ve toplum arasındaki ilişkiyi açıklamaktır.
تبلیغات
