تحلیل خالصةالحقایق فاریابی از «مقامات طریقت» (مقاله علمی وزارت علوم)
درجه علمی: نشریه علمی (وزارت علوم)
آرشیو
چکیده
محمود فاریابی در اواخر قرن ششم هجری کتاب دایره المعارف گونه خود را با عنوان خالصه الحقایق تألیف کرد. او در این اثر موضوعات متعددی را در دانش های گوناگون به تصویر می کشد و به تبیین دیدگاه های دیگران درباره موضوع مورد بحث می پردازد. در این پژوهش تلاش شده است تا افکار نویسنده درباره برجسته ترین «مقامات طریقت» (توبه، ورع، زهد، فقر، صبر، توکل و رضا) شناخته آید. پرسش های پژوهش به تحلیل دیدگاه نویسنده مبنی بر چیستی مفاهیم «مقامات طریقت» تمرکز می کند و رویکرد شناخت شناسی مؤلف را درباره موضوع حاضر از نظر می گذراند. این کار ضمن معرفی خالصه الحقایق در مضمونی ویژه، سبب آشنایی با رویکرد نویسنده و تعیین گفتمان غالب در تألیف کتاب می شود و شناخت دقیق تری نسبت به زمینه مسلط آن فراهم می آورد. روش پژوهش بر مبنای رویکرد معرفت شناختی است. «مقامات طریقت» از منظر دقت های ویژه نویسنده و باتوجه به برخی از آثار منثور فارسی بررسی شد. نتایج نشان داد که هرچند فاریابی در بخش های سه گانه هر فصل از ابواب کتاب، نوعی هم ترازی را در نقل سخنان متشرعه و صوفیه پدید می آورد، اما درنهایت از میان مشرب های اخلاقی، کلامی، شرعی و عرفانی در مسیر گفتمان غالب می رود و تفسیر عرفانی از موضوعات مذکور را بر رویکردهای تشریحی دیگر مرجح می داند و تلاش های وی در تعیین دقیق ترین تعاریف «مقامات طریقت» از نظرگاه عارفان، بر همین معنی دلالت می کند.Analysis of Fariyabi’s Khalāsat al-Ḥaqā’iq on the “Stations of the Path”
In the late sixth century AH, Mahmoud Fariyabi composed his encyclopedic work entitled Khalāsat al-Ḥaqā’iq . In this work, he presents a wide range of topics across various fields of knowledge and expounds on the views of others regarding each subject. This study aims to explore the author’s reflections on the most prominent “Stations of the Path” ( maqāmāt al-ṭarīqah ), namely repentance (tawbah), scrupulousness (waraʿ), asceticism (zuhd), poverty (faqr), patience (ṣabr), trust in God (tawakkul), and contentment (riḍā). The research questions focus on analyzing Fariyabi’s conceptualization of these stations and assessing his epistemological approach to the subject. By introducing Khalāsat al-Ḥaqā’iq in this specific context, the study provides insight into the author’s perspective and identifies the dominant discourse of the work, thereby yielding a more precise understanding of its central theme. The methodology is epistemological in nature. The “Stations of the Path” are examined through the author’s particular attention to detail and in comparison with selected Persian prose works. Findings indicate that although Fariyabi, in the tripartite structure of each chapter, establishes a kind of balance between the statements of jurists and Sufis, he ultimately privileges mystical interpretations over ethical, theological, and legal perspectives. His efforts to formulate the most precise definitions of the “Stations of the Path” from the viewpoint of mystics reflect this tendency.
تبلیغات
