موزه هنر جهان

دوره اشکانی، یکی از ادوار تاریخی پُر رمز و راز و در عین حال تأثیرگذار در تاریخ هنر ایران است که ویژگی بارز آن التقاط فرهنگی و هنری میان سنت های بومی و نفوذ عناصر خارجی، به ویژه هلنی، میان رودانی و آسیای شرقی می باشد. در موزه هنر جهان تهران مجموعه ای شامل هشت سردیس سنگی نگه داری می شود که به دوره اشکانی نسبت داده شده اند؛ اما فقدان مستندات دقیق، کاوش های علمی و اطلاعات باستان شناختی مربوط به محل کشف یا زمینه های فرهنگی این آثار، هویت و نسبت زمانی آن ها را با چالش مواجه کرده است. این پژوهش با رویکرد توصیفی-تحلیلی و برمبنای مقایسه تطبیقی، درپی آن است تا از خلال عناصر سبک شناختی، ویژگی های شمایل نگاری، فرم های پیکره سازی و جزئیات اجرایی، جایگاه زمانی و فرهنگی این سردیس ها را بازشناسد. یافته های پژوهش نشان می دهد که این سردیس ها ازمنظر فن ساخت، مواد به کار رفته، و ویژگی های ظاهری ازجمله: چیدمان مو، فرم چشم ها، ابعاد بینی، حالت دهان، و تزئینات سر، با نمونه هایی از نواحی مختلف قلمرو اشکانی، مانند: نسا، هترا، دورا-اوروپوس و حتی برخی مناطق شرقی، مانند بلخ، قابل مقایسه اند. به عنوان نمونه، وجود فرم چشم های بادامی و کشیده در برخی سردیس ها، مؤید تأثیرات هنر شرقی، و در مقابل حالت چهره طبیعی و موهای فرفری در نمونه های دیگر، گویای استمرار سنت های هلنیستی در بستر فرهنگی ایران است؛ هم چنین عناصر بومی ایرانی نظیر: بینی برجسته، سبیل های بلند و گونه های استخوانی، در ساخت این سردیس ها به وضوح مشاهده می شود. نتیجه گیری پژوهش بر آن است که این سردیس ها هرچند در ظاهر منسوب به دوره اشکانی هستند، اما در باطن، ترکیبی غنی از لایه های فرهنگی و هنری چندگانه را در خود دارند که بازتاب دهنده ماهیت سیال و فرامرزی هنر این دوره است. بازخوانی این آثار می تواند به درک عمیق تری از روند شکل گیری هویت تصویری ایرانی در دوران میانه تاریخ ایران و نحوه مواجهه هنرمندان آن زمان با جریان های هنری وارداتی بی انجامد.