بازنمایی گفتمانی

بازنمایی گفتمانی مسئله اعتیاد و سوژه های معتاد در سینمای ایران و نسبت آن ها با مناسبات اجتماعی زمانه خود طی دهه های پس از انقلاب اسلامی، دستخوش تغییرات عمده ای شده است. این مقاله با استفاده از روش تحلیل گفتمانی فوکو، به بررسی چگونگی بازنمایی سوژه اعتیاد و معتادان و تحولات آن در فیلم های سینمایی سال های پساانقلاب می پردازد. در راستای این هدف، پنج فیلم شاخص (تیغ و ابریشم، باد و شقایق، بوتیک، سنتوری، ابد و یک روز) که هر یک معرّف دوره ای از تحولات تاریخی-سیاسی چهار دهه اخیر در بازنمایی اعتیاد و سوژه برآمده از آن بوده اند، به روش نمونه گیری هدفمند برای تحلیل گفتمانی برگزیده شده اند. یافته ها نشان داد در سال های اولیه انقلاب، بازنمایی اعتیاد در فیلم های سینمایی عمدتاً در قالب یک دستور کار سیاسی-انقلابی و با حمایت نهادهای حاکمیتی برای مدیریت و کاهش اعتیاد انجام می شد. اما در دهه های بعد، این بازنمایی ها از کنترل رسمی خارج شد و به تکثیر گفتمان هایی انجامید که گاه با اهداف اولیه در تضاد بودند. درمجموع، اگرچه سینمای ایران تلاش داشته است تا همگام با تحولات قدرت و کردارهای گفتمانی همبسته آن در هر دوره، درکی نوین از مسئله اعتیاد و سوژه معتاد ارائه دهد؛ درعین حال، در پی این نیز بوده که از طریق بازنمایی های خود به بازاندیشی درباره معضل اعتیاد بپردازد و شیوه جدیدی از اندیشیدن به مضمون پیش گفته را به لطف تصویر بنا نهد. این بازنمایی ها تأثیری معنادار بر ادراک اجتماعی، سیاست گذاری های فرهنگی و برداشت عمومی از سوژه های معتاد داشته است. این مقاله بر اهمیت تحلیل تاریخی گفتمان های سینمایی برای درک بهتر نسبت اعتیاد با مناسبات قدرت، فرهنگ، و سیاست تأکید دارد.

منطقه آسیای مرکزی در سال های اخیر به یکی از کانون های محوری سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران تبدیل شده است و کشورهای قزاقستان و قرقیزستان، به ویژه در قالب همکاری های اوراسیایی در این زمینه جایگاهی راهبردی یافته اند. در این میان، چگونگی بازنمایی سیاست خارجی ایران در رسانه های منطقه ای، به ویژه رسانه های انگلیسی زبان، اهمیت فزاینده ای در شکل دهی به ادراک های بین المللی دارد. پرسش اصلی نوشتار این است که سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران چگونه در رسانه های انگلیسی زبان آسیای مرکزی، «تایمزِ آستانه» و «تایمزِ آسیای مرکزی» بازنمایی می شود و چه تفاوت هایی در گفتمان این دو رسانه دیده می شود؟ فرضیه پژوهش این است که تفاوت در رویکرد نویسندگان و زمینه های سیاسی و فرهنگی دو کشور میزبان این رسانه ها، موجب شکل گیری بازنمایی های متفاوت و گاه متعارض از سیاست خارجی ایران شده است. این نوشتار با بهره گیری از روش کیفی و رهیافت تحلیل گفتمان انتقادی انجام شده و داده ها با نمونه گیری هدفمند از مطالب دو رسانه اشاره شده در سال های ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۵ گردآوری شده اند. یافته ها نشان می دهد که «تایمزِ آستانه» ایران را به مثابه بازیگری مشارکت جو و توسعه محور بازنمایی کرده است، در حالی که «تایمزِ آسیای مرکزی» تصویری واگرایانه و تهدیدآمیز از ایران ارائه داده است. تفاوت در چگونگی انتخاب واژگان، ساختارهای کلامی و اولویت بندی موضوع ها، تفاوت در گفتمان مسلط هر رسانه را نشان می دهد. این تفاوت های معنایی به صورت مستقیم بر ادراک های افکار عمومی منطقه ای و فرامنطقه ای اثر می گذارند