محسن محمدی حسنلویی

حکمرانی شایسته یک مفهوم چندوجهی است. هدف حکمرانی شایسته، افزایش کارآمدی یک نظام سیاسی برای اداره جامعه است. در سیاست مرسوم، موضوع اصلی قدرت حکومت است؛ ولی در حکمرانی، موضوع اصلی، بهتر اداره کردن جامعه و نهادها با پشتوانه قدرت دولت است. هرچند پژوهشگران علوم مختلف از دریچه نگاه خود به موضوع حکمرانی شایسته پرداخته و توصیه هایی برای اجرا ارائه می کنند، اما با توجه به محدودیت های دولت ها، شناسایی اولویت ها در حکمرانی شایسته ضروری است؛ ارزیابی شاخص های حکمرانی شایسته در کشورهای در حال توسعه نیازمند رویکردی چندوجهی است؛ لذا پژوهش حاضر با هدف ارزیابی و رتبه بندی شاخص های حکمرانی شایسته از منظر خبرگان به روش تحلیل سلسله مراتبی فازی انجام شده است. با توجه به مطالعات انجام شده، مؤلفه های کلیدی حکمرانی شایسته را می توان ثبات سیاسی، کیفیت نظارت، کنترل فساد، حاکمیت قانون، اثربخشی دولت و مشارکت پذیری دانست. به منظور ارزیابی شاخص های حکمرانی، سه روش حساب چالش هزاره، شاخص حکمرانی جهانی و شاخص ترکیبی مورد ارزیابی قرار گرفتند. کنترل فساد مهم ترین معیار برای ارزیابی از بین معیارهای ارزیابی شاخص های حکمرانی شایسته شناخته شد؛ رتبه های بعدی به ترتیب به معیارهای حاکمیت قانون، مشارکت مردمی، کیفیت نظارت، ثبات سیاسی و اثربخشی دولت تعلق می گیرد. با توجه به نتایج به دست آمده در پاسخ به این پرسش که کدام روش، به منظور ارزیابی حکمرانی شایسته، مناسب تر است، با در نظر گرفتن تمامی معیارهای ارزیابی، از بین روش های مورد بررسی، می توان گفت شاخص حکمرانی جهانی رتبه یک را به خود اختصاص داده است. رتبه های بعدی به ترتیب به شاخص ترکیبی و حساب چالش هزاره تعلق می گیرد.<br style="font-style: normal; font-variant: normal; font-weight: normal; letter-spacing: normal; line-height: normal; orphans: 2; text-align: -webkit-auto; text-indent: 0px; text-transform: none; white-space: normal; widows: 2; word-spacing: 0px; -webkit-text-size-adjust: auto; -webkit-text-stroke-width: 0px;"><br style="font-style: normal; font-variant: normal; font-weight: normal; letter-spacing: normal; line-height: normal; orphans: 2; text-align: -webkit-auto; text-indent: 0px; text-transform: none; white-space: normal; widows: 2; word-spacing: 0px; -webkit-text-size-adjust: auto; -webkit-text-stroke-width: 0px;">

فساد شامل رفتارهای غیرقانونی و غیراخلاقی است که در آن افراد با سوءاستفاده از قدرت یا موقعیت خود به منافع شخصی یا گروهی دست می یابند. این پدیده به عنوان یکی از چالش های مهم جوامع، تأثیرات گسترده ای بر حوزه های اقتصادی، سیاسی، اجتماعی و زیست محیطی دارد. فساد اقتصادی می تواند منجر به کاهش سرمایه گذاری های ملی و خارجی و تضعیف رشد اقتصادی شود و حکمرانی را دچار اختلال کند؛ همچنین ساختار اجتماعی جامعه، اعتماد، اطمینان و حاکمیت قانون را به شدت تضعیف می کند. نقطه مقابل فساد، شفافیت حاکمیتی، اقتصادی و اطلاعاتی است. هدف اصلی از شفافیت حاکمیتی، مبارزه با فساد، مسئولیت پذیری و پاسخگو کردن مسئولین کشور است. در شفافیت اقتصادی و اطلاعاتی، فعالیت های اقتصادی تجار باید پیش بینی پذیر باشند. مفهوم شفافیت اطلاعاتی بدین معنا است که دسترسی آسان و آزاد به اطلاعات آماری و ریزداده های باکیفیت در قالب مناسب و به موقع برای همگان وجود داشته باشد تا بر اساس آن، عملکرد نهادها و سازمان ها را بررسی کنند. به موجب آن، تصمیم گیری ها و اقدامات اجرایی حکمرانان کشور به صورت منصفانه، دقیق و درست انجام می شود. زیرساخت های شفافیت شامل داده های باکیفیت، فرهنگ و التزام به تبادل داده ها و فراداده ها، تخصص مربوط به جوروسازی داده ها و پیوند رکوردها و تحلیل درست از داده های تجمیع شده است. با استقرار این زیرساخت ها، نظارت همه جانبه بر نحوه حکمرانی برای آحاد جامعه فراهم و از فساد در جامعه پیشگیری می شود. در حکمرانی خوب، به منظور پیشگیری از فساد، از تحلیل محتوای سری زمانی داده های تبادل یافته استفاده می شود؛ بنابراین، لازمه حکمرانی خوب و مبارزه با فساد، استقرار نظام تبادل داده ها و فراداده ها است. درواقع این نظام مبتنی بر سه رکن اصلی است: شامل زیرساخت های فناورانه مانند سکوهای یکپارچه تبادل داده و هوش مصنوعی شامل الگوریتم های شناسایی ناهنجاری ها، فرهنگ سازی و ارتقای سواد آماری سیاست گذاران و مشارکت عمومی در نظارت، و راهبرد کلان شامل ترکیب اقدامات پیشگیرانه، نظارتی و تنبیهی با استفاده از بانک های اطلاعاتی یکپارچه شده. با تجمیع داده های باکیفیت، جوروسازی داده ها، پیوند رکوردها و تحلیل محتوای سری های زمانی، می توان حلقه های فساد را در سطوح خرد و کلان شناسایی و متلاشی کرد. این چهارچوب نه تنها شفافیت و عدالت اجتماعی را نهادینه می کند، بلکه با تبدیل داده ها به ابزاری عملی، پایه ای برای توسعه پایدار و اعتمادسازی در حکمرانی خوب فراهم می آورد. در این پژوهش با روش تحقیق توصیفی-تحلیلی و مطالعات کتابخانه ای، استقرار تبادل داده ها به منظور پیشگیری از فساد در قالب مدلی نوین تشریح شده است. یافته های پژوهش حاکی از آن است که استانداردسازی تبادل داده ها و فراداده ها، افزایش سواد آماری و توسعه فرهنگ استفاده آگاهانه از آمار، زمینه ساز شفافیت و تصمیم گیری مبتنی بر واقعیت است. گردآوری، یکپارچه سازی، تبادل و تحلیل ریزداده ها با بهره گیری از فناوری هایی چون یادگیری ماشین، بلاک چین و رایانش ابری، امکان پیش بینی و شناسایی فساد را فراهم می سازد؛ همچنین نظارت بلادرنگ، شناسایی الگوهای مشکوک و اطلاع رسانی عمومی، نقش مهمی در کاهش تقلب و ارتقای پاسخ گویی نهادها ایفا می کنند. مجموعه این عوامل در کنار سازوکارهای حقوقی و فنی، ساختاری یکپارچه برای حکمرانی داده محور فراهم می آورد.