حسین اسماعیل لوی خویی

اسراییلیّات، به آن بخش از باورها، آموزه ها، نقل قول ها و چهره های برجسته و یا برساخته شده بنی اسراییل گفته می شود که در گذر زمان و بویژه از دوره بعد از اسلام، به وسیله بزرگان آن قوم در تاریخ ادیان و ملل و نحل؛ نفوذ داده شده اند تا گستره سیطره فکری و فرهنگی خویش را روزافزون سازند. یکی از شیوه های جلوگیری از رواج جعلیّات و روایات قوم یهود در فرهنگ و بویژه ادبیّات ایران، بازتاب واقعیّات با استفاده از آموزه های دینی در پهنه شعر و نثر فارسی بود. با شکل گیری و رواج سبک آذربایجانی و سپس سبک عراقی، این بازتاب، از روندی رو به رشد و تأثیرگذار بهره مند شد. خاقانی از ارکان شعر فارسی قرن ششم هجری، از ظرفیّت اسراییلیّات به خوبی استفاده کرده، تصویرسازی ها و صورتگری های نوینی را در شعر خویش رواج داد. این مقاله، چهره چهار شخصیّت برجسته بنی اسراییل: دجّال، سامری، قارون و بلعم باعور؛ در دیوان خاقانی به شیوه تحلیلی-توصیفی، مورد بررسی قرار داده شده، سپس خلّاقیّت شاعر در قالب ترکیب سازی، تصاویر هنری و هنر تصویرگری او به همراه شواهد شعری متعدّد، پیش روی مخاطب نهاده شده است. نتایج این تحقیق نشان می دهد که خاقانی نه تنها از روایات دست کاری شده یهود تأثیر مثبت نپذیرفته است بلکه چهره منفور شخصیّت های مذکور را به شکلی هنرمندانه و دقیق -که برگرفته شده از تفاسیر و روایات اسلامی است-، به درستی باز نموده است.