الهام یاقوتی

در متون عرفانی و تعلیمی ادبیات فارسی، بازتابی روشن از باورها و ارزش های فرهنگی و اجتماعی ایرانیان دیده می شود. در این میان، زنان جایگاهی برجسته دارند و حضور آنان نه تنها به عنوان شخصیت های ادبی، بلکه به مثابه نمادهای فرهنگی و اجتماعی مطرح شده است. این پژوهش به مقایسه جایگاه زن در مقام معشوق در بوستان سعدی و مثنوی معنوی مولوی، پرداخته است. هدف اصلی، واکاوی نگرش دو شاعر نسبت به زن در مقام معشوق و تحلیل تفاوت ها و شباهت های این دیدگاه ها در بستر اجتماعی و فرهنگی زمانه ایشان است. روش تحقیق توصیفی تحلیلی، کیفی و کتابخانه ای بوده و داده ها از منابع مکتوب و الکترونیکی گردآوری شده اند. یافته ها نشان می دهد که در بوستان، زن در مقام معشوق بیشتر در قالب شخصیتی زمینی و اجتماعی تصویر می شود؛ معشوقی که نماد زیبایی، محبت و نیرویی تحول آفرین در زندگی عاشق است و حضور او در خدمت آموزه های اخلاقی و تربیتی قرار دارد. در مقابل، در مثنوی معنوی، زن در مقام معشوق به مرتبه ای عرفانی ارتقا یافته و به عنوان نمادی از حقیقت الهی و پلی برای اتصال عاشق به عشق مطلق معرفی می شود. این تفاوت ها بیانگر آن است که سعدی با نگاه اخلاقی و اجتماعی به زن می نگرد، در حالی که مولوی زن را در مقام معشوق به نمادی عرفانی و معنوی تبدیل می کند. نتایج پژوهش نشان می دهد که جایگاه زن در مقام معشوق بازتابی از فرهنگ، دین و اندیشه های فردی دو شاعر است و مقایسه آن ها می تواند به شناخت عمیق تر از نگرش ادبی و عرفانی نسبت به زن در ادبیات کلاسیک فارسی بینجامد.