محمدحسن سیاری زهان

آنغوزه (Ferula assa-foetida L.) از گونه های دارویی- صنعتی کلیدی ایران است که توسعه کشت آن می تواند همزمان به حفاظت رویشگاه های طبیعی، اشتغال محلی و کاهش خام فروشی کمک کند. این پژوهش با هدف ارزیابی مکانیِ تناسب اکولوژیکی برای استقرار و توسعه آنغوزه در شهرستان نهبندان و ارائه «نقشه عمل» برای تصمیم گیری اجرایی انجام شد. داده های توپوگرافی از DEM با تفکیک ۳۰ متر، اقلیم ۱۵ ساله (بارندگی، دما و رطوبت)، و داده های خاک سطحی (۰–۳۰ سانتی متر: بافت، pH، EC، ماده آلی، نیتروژن، فسفر، پتاسیم، آهک، گچ و رطوبت اشباع) گردآوری و به شبکه ۳۰ متری همسان سازی شد. نرمال سازی لایه ها با توابع فازی مناسب (fuzzy large/small/medium/optimum) انجام گرفت. وزن دهی معیارها با AHP بر پایه قضاوت ۱۵ خبره و در نرم افزار Expert Choice محاسبه شد (CR=0.05<0.1). هم پوشانی نهایی با عملگر گاما در ArcGIS Pro 3.4 (γ=0.8) و طبقه بندی Jenks به دست آمد. «بارندگی» با وزن نسبی 0.219 مؤثرترین عامل بود؛ پس از آن «ارتفاع» (0.146) و «دما/LST» (0.120) قرار گرفتند. بسته بافت خاک سهم میان مرتبه ای داشت (شن 0.073، سیلت 0.040، رس 0.022) و شاخص های اصلاح گر شامل رطوبت اشباع (0.066) و جهت شیب (0.061) طبقات را تعدیل کردند. در شیمی خاک،pH (0.059) و شوری (EC=0.045) کانون های محدودکننده موضعی را مشخص ساختند؛ عناصر غذایی نیتروژن (0.034)، پتاسیم (0.019) و فسفر (0.010) و نیز آهک (0.011) و گچ (0.007) نقشی ثانوی و قابل مدیریت داشتند. نقشه نهایی، هسته های «خیلی مناسب/ مناسب» را عمدتاً در کمربندهای کوه پایه ای شمال و برآمدگی های مرکزی– شرقی نشان داد؛ در مقابل، دشت های جنوب و جنوب غرب به دلیل هم زمانی کم بارشی، LST بالا و در برخی نقاط بافت فوق شنی/ شوری در طبقات «متوسط تا ضعیف» قرار گرفتند. اسکلت مکانیِ تناسب آنغوزه در نهبندان با سه ستون «بارش– ارتفاع– دما» بنا و با «بافت– شیمی خاک– جهت شیب» تراش می خورد. بر این اساس، تمرکز سرمایه گذاری و ترویج در جزایر «خیلی مناسب/ مناسب» شمال و شرق، و ارتقای پهنه های مرزی با مداخلات هدفمند متناسب با «عامل محدودکننده» (کاهش شوری/ قلیاییت، بهینه سازی بافت و رطوبت خاک، انتخاب جهات آفتاب گیر) توصیه می شود. برونداد این مطالعه، علاوه بر کاهش فشار برداشت از رویشگاه های طبیعی، زمینه مکان یابی حلقه های فرآوری و کاهش خام فروشی را فراهم می کند و الگوی قابل تعمیمی برای استان های هم اقلیم ارائه می دهد.