محمدباقر فراحی

مقدمه: امروزه سازمان ها و شرکت ها همچون موجودات زنده، به تطبیق پذیری و مبارزه با فضای پرچالش کاری نیاز دارند. نیاز به اصلاح روندهای بروکراتیک، حفظ مزایای رقابتی و توان تولید محصولات و ایده های نو، در سطح خرد یا کلان توجه به حضور نیروی انسانی کارآمد و خلاق را هرروز بیشتر می کند. خلاقیت در معنای پتانسیلی برای ایجاد روندهای نو و اصلاح روندهای موجود، می تواند از مهم ترین شایستگی های کارکنان باشد. از طرفی خلاقیت کارکنان تحت تأثیر مجموعه ای از عوامل مختلف کالبدی، اجتماعی و فردی است. از این بین خلاقیت فردی مرتبط با محیط کالبدی کار، درک هنری و معمارانه افراد از فضا و تولید ایده ها است. عوامل مرتبط با معماری و طراحی محیط کار، اهمیت بالایی در تأثیرگذاری بر خلاقیت فردی دارند و در این تأثیرگذاری، با عوامل اجتماعی و فردی نیز برهم کنش دارند. لذا هدف اصلی پژوهش تحلیل تأثیر محیط کالبدی کار بر خلاقیت فردی کارکنان است. اهداف دیگر پژوهش شامل بررسی نقش میانجی محیط اجتماعی و نقش تعدیلگر عوامل فردی در مدل تأثیر محیط کالبدی بر خلاقیت می گردد. مواد و روش ها: رویکرد پژوهش کمی، راهبرد پژوهش پیمایش مقطعی و نوع تحقیق، کاربردی است. با استفاده از تحلیل محتوای مقالات مرتبط، چارچوب مفهومی پژوهش تدوین شد. جمع آوری داده های کمی به وسیله ی پرسشنامه خوداظهاری تک برگی انجام گردید. پایایی اولیه پرسشنامه با ضریب آلفای کرونباخ (921/0 = α) و روایی صوری پرسشنامه نیز توسط تعدادی از اساتید دانشگاه تأیید گردید. حجم نمونه به روش «دانیل سوپر» تعیین گردید و حجم نهایی نمونه شامل 285 نفر پاسخ دهنده بود که از بین کارکنان شرکت های دانش بنیان پارک علم و فناوری خراسان رضوی به صورت در دسترس انتخاب شدند. پارک های علم و فناوری به نوعی شتاب دهنده و گسترش دهنده رابطه علم و صنعت و محیطی برای پرداخت هر چه بیشتر به خلاقیت است. تحلیل داده های کمی با نرم افزار SPSS26 برای غربالگری و پیش پردازش داده ها، تحلیل عامل اکتشافی و استخراج عوامل و Amos24 برای تحلیل عامل تأییدی، مدل سازی معادلات ساختاریِ کامل و آزمون فرضیات انجام شد. در تحلیل عامل اکتشافی، از روش استخراج مؤلفه های اصلی و چرخش پرومکس استفاده گردید. آزمون نقش میانجی عوامل اجتماعی در تأثیر محیط کالبدی بر خلاقیت، با روش بوت استرپینگ و آزمون تعدیلگری عوامل فردی شامل سن، تجربه کاری و میزان برونگرایی با روش چندگروهی صورت گرفت. نتایج و بحث: در تحلیل مؤلفه های اصلی، سه مؤلفه محیط اجتماعی، خلاقیت فردی و محیط کالبدی در مجموع 44/56 درصد از واریانس را تبیین کردند. با توجه به یافته های پژوهش، تأثیر محیط کالبدی کار بر محیط اجتماعی (672/ 0= β و 001/0 = p-value) معنادار بود. اگرچه تأثیر مستقیم محیط کالبدی بر خلاقیت فردی معنادار نشد (179/ 0= β و 096/0 = p-value) ولی تأثیر کامل آن بر خلاقیت (506/ 0= β و 000/0 = p-value) و تأثیر غیرمستقیم آن از طریق میانجی کامل محیط اجتماعی (319/ 0= β و 001/0 = p-value) معنادار بود. مدل پژوهش 37% تغییرات خلاقیت فردی و 45% تغییرات محیط اجتماعی را توضیح داد. همچنین، کارکنان با تجربه (818/ 0= β) به نسبت کارکنان تازه کار (478/0 = β)، جو اجتماعی محیط کار را بیشتر تحت تأثیر خصوصیات کالبدی شرکت درک کرده بودند (035/0 = p-value). نتیجه گیری: عوامل کالبدی محیط کار با میانجیگری محیط اجتماعی و تعدیلگری تجربه کاری بر خلاقیت فردی کارکنان تأثیرگذارند. راهبرد های متعدد در جهت افزایش خلاقیت فردی پیشنهاد شده است. راهبرد های اجتماعی شامل خلق محیط های پویاتر، با احساس آزادی بیشتر، ایجاد فرصت بحث و تسهیل ارتباطات مورد نیاز می گردند. راهبردهای کالبدی شامل داشتن فضای کاری دارای بخش های دکوری و تزئینی، محیط رنگارنگ بسته به مخاطب و کاربری آن و مشارکت کارکنان در انتخاب چیدمان و وسایل محیط کار می شوند .