فرزانه علی اولاد

شهرها با چالش های بسیاری مواجه هستند. اما می توان گفت مهم ترین مشکلی که آن ها را تهدید می کند فقر است. وجود فقر در شهرها منجر به بروز مسائل اجتماعی، اقتصادی، و کالبدی می شود و پایداری و توسعه این شهرها را با مشکلاتی مواجه می کند. هدف این پژوهش بررسی، شناسایی، و تحلیل پهنه های فضایی فقر در ابعاد اقتصادی، اجتماعی، و کالبدی در سطح بلوک های آماری شهر ایلام است. پژوهش حاضر از نظر ماهیت توصیفی  تحلیلی و بنا بر هدف کاربردی است. داده های مورد استفاده از بلوک های آماری سال 1395 مرکز آمار ایران به دست آمده است. شاخص های مورد استفاده در این پژوهش در سه بعد اقتصادی، اجتماعی، و کالبدی بررسی شده است. به منظور تحلیل فضایی پهنه های فقر در شهر ایلام از تکنیک تحلیل نقاط داغ با استفاده از شاخص گتیس ارد جی در محیط نرم افزار Arc GIS بهره گرفته شده است. نتایج تلفیق شاخص های فقر شهری نشان می دهد 58/16 درصد از مساحت شهر ایلام در پهنه های فقیر و خیلی فقیر قرار دارند. بیشترین تمرکز این مناطق در ناحیه های بان برز و سبزی آباد (منطقه 2) است. همچنین، مقادیری از این پهنه ها در نواحی استانداری، هانیوان، تپه شاهد، مرکزی (منطقه 1)، نوروزآباد (منطقه 3) و آزادگان (منطقه 4) پراکنده شده اند که نشان دهنده وجود لکه های فقر در سایر نقاط شهر است. 4/21 درصد از مساحت شهر ایلام در پهنه های مرفه و خیلی مرفه قرار دارند. این مناطق بیشتر در نواحی پشت صداوسیما و پیچ عاشوری و شادآباد (منطقه 3) و رزمندگان و جانبازان (منطقه 4) واقع شده اند. 02/62 درصد از مساحت شهر در پهنه متوسط فقر شهری قرار دارد و این مساحت در تمامی مناطق شهر، به ویژه منطقه 1، پراکنده است.  

   گسترش شهری، به تغییرات کاربری اراضی در شهرها منجر شده است که به نوبه خود، باعث تغییر الگوی منظر و مسائل شدید اکولوژیکی در مناطق شهری می شود. هدف اصلی این تحقیق، بررسی رابطه بین الگوهای مختلف کاربری اراضی و آلاینده های هوا (آئروسل، منو اکسید کربن، دی اکسید نیتروژن و دی اکسید گوگرد) در شهر ایلام می باشد. در این پژوهش، از نقشه های کاربری شهری برای تهیه نقشه فاصله و تراکم کاربری ها و از تصاویر ماهواره ای « Sentinel-5P » برای محاسبه و ارزیابی آلاینده های هوا استفاده شد. سپس رابطه بین ترکیب فضایی و پیکربندی کاربری های شهری و آلاینده های هوا، با استفاده از ضریب همبستگی محاسبه شد. با اعمال الگوریتم مشخص شد که بر اساس شاخص فاصله الگوی توزیع مکانی، کاربری های صنعتی، بیشترین تأثیر را در فرم انتشار آلودگی های آئروسل، آلاینده دی اکسید نیتروژن و مونواکسیدکربن در طول سال برای سلامتی مردم داشته و کاربری های مسکونی، دارای جانمایی نسبتاً مناسبی از منظر انتشار آلودگی های آئروسل و مونواکسیدکربن بوده اند، بر اساس شاخص فاصله مشخص شد که فاصله های نزدیک به کاربری آموزشی، در تولید آلاینده دی اکسید گوگرد، مؤثرتر از سایر فاصله از کاربری های بوده است. همچنین بر اساس معیار تراکم الگوی توزیع مکانی، کاربری های صنعتی بیشترین تأثیر را در فرم در انتشار آلودگی های آئروسل، مونواکسیدکربن و دی اکسید گوگرد داشته و کاربری مسکونی عامل مؤثرتری در تولید آلودگی دی اکسید نیتروژن بر اساس معیار تراکم می باشد. همچنین براساس شاخص تراکم کاربری مسکونی عامل مؤثرتری در تولید آلودگی دی اکسید نیتروژن می باشد. آلاینده دی اکسید گوگرد نیز با فاصله از کاربری آموزشی رابطه معکوسی دارد و با فاصله از کاربری صنعتی رابطه مستقیمی دارد.