امیرمحمد رضایی

صنعت گیاهان دارویی، با وجود تنوع زیستی کم نظیر ایران و حمایت های سیاستی اخیر، هنوز سهم ناچیزی از بازارهای جهانی دارد و بیشتر فعالیت ها در سطح تولید مواد خام متوقف می شود. این پژوهش با هدف طراحی و توسعه مدلی بومی و انعطاف پذیر برای کسب وکار شرکت های دانش بنیان حوزه گیاهان دارویی انجام شد تا مسیر عبور از خام فروشی به خلق ارزش فناورانه، توسعه بازار و صادرات را روشن سازد. روش تحقیق ترکیبی از نوع اکتشافی–متوالی بود. در بخش کیفی، تحلیل محتوای متون و مصاحبه های نیمه ساخت یافته با ۱۷ نفر از مدیران شرکت های دانش بنیان، متخصصان فناورانه و کارشناسان پارک های علم و فناوری انجام شد و شش بُعد کلیدی شناسایی گردید: (۱) سرمایه و منابع مالی، (۲) ارتباطات و زیرساخت های فناورانه، (۳) رگولاتوری و سیاست گذاری، (۴) بازار و بازاریابی، (۵) نوآوری باز و همکاری شبکه ای، و (۶) انعطاف پذیری مدل کسب وکار. بر پایه این یافته ها، در بخش کمی پرسشنامه ای تدوین و داده ها با مدل سازی معادلات ساختاری مبتنی بر حداقل مربعات جزئی در نرم افزار SmartPLS3 تحلیل شد. نتایج نشان داد هر شش بُعد به طور معنادار بر طراحی اجزای مدل کسب وکار—شامل ارزش پیشنهادی، بخش های مشتری، منابع کلیدی و کانال ها—اثر می گذارند و بهبود این اجزا عملکرد نوآوری، توسعه بازار داخلی و افزایش توان صادراتی شرکت ها را ارتقا می دهد. از نظر نظری، مدل پیشنهادی با پیوند دادن رویکردهای علیت و اثرگذاری در کارآفرینی و تأکید بر نوآوری باز و تعامل شبکه ای، تصویری جامع و بومی از شکل دهی مدل کسب وکار ارائه می کند.