مروری بر آرایه های گچی محوطه های باستان شناسی سده های اولیه اسلام در نیشابور، استان خراسان رضوی، ایران
حوزههای تخصصی:
نیشابور به عنوان بزرگ ترین شهر خراسان بزرگ، به دلیل اقلیم و شرایط آب و هوایی، آرایه های گچی زیبایی را در خود جای داده است. کاوش های باستان شناختی متعددی در این شهر انجام شده که از جمله مهم ترین آن ها می توان به کاوش های هیئت موزه متروپولیتن نیویورک در چهار تپه موسوم به شهر قدیم نیشابور و بررسی های باستان شناختی محوطه شادیاخ اشاره کرد. در حفاری های شهر قدیم نیشابور، بقایای آرایه های معماری متنوعی از جمله آرایه های آجری، آرایه های گچی و دیوارنگاره های سیاه و چندرنگ یافت شده است. در محوطه کهندژ، کهن ترین بخش شهر قدیم نیشابور، نیز شواهدی از وجود مصالح گچی یافته شده است. بررسی های باستان شناختی انجام شده در محوطه شادیاخ منجر به کشف آرایه های معماری فراوانی از جمله قطعات گچی و دیوارنگاره ها شد. این یافته ها نشان می دهند که در شادیاخ، سازه های معماری باشکوهی وجود داشته است. آرایه های گچی یافت شده در نیشابور اغلب به فرم پانل های گچی با نقوش برجسته هستند. در شادیاخ، نمونه هایی با نقش برهشته انسانی نیز یافته شده است. موتیف های گچبری شده شامل نقوش هندسی، گیاهی و کتیبه های نوشتاری هستند که شباهت قابل توجهی با آرایه های گچی عباسیان در سامرا دارند. زمینه این پانل ها که عموماً در آذین دیوارها و ازاره به کار می رفتند، با استفاده از نقوش هندسی آژده کاری شده اند و بر روی تعدادی از آن ها رد و نشان رنگ های آبی و قرمز مشاهده شده است. بخشی از آرایه های گچی یافت شده توسط هیئت آمریکایی، به موزه متروپولیتن و موزه ملی منتقل شده اند و تعدادی از آن ها نیز در موزه بزرگ خراسان هستند. بخشی نیز در محوطه شادیاخ نگهداری می شوند. این پژوهش با هدف معرفی آرایه های گچی یافت شده در کاوش های محوطه های باستان شناسی نیشابور تدوین شده است چرا که این آثار از ارزش و اهمیت قابل توجهی برخوردار بوده و تاکنون بررسی جامع و متمرکزی بر روی آن ها صورت نگرفته است.