فاطمه السادات معلومی

به دنبال تحولات در برخی کشورهای عربی که نام بهار عربی را به خود گرفت و دومینو وار پیش رفت، این دومینو به سوریه هم سرایت کرد. امروزه سوریه تجربه گر شرایطى است که استعداد تبدیل شدن به یک واقعیت روزمره در دیگر سرزمین هاى منطقه را به شدت دارا است. ناتوانى دولت مرکزى براى تأمین امنیت مرزها و نظم داخلى، یکه تازى جنگ جویان مسلح غیربومى در گستره کشور، مبارزه گروه هاى متعدد نظامى با یکدیگر و دولت مرکزى، دخالت مستقیم و غیرمستقیم کشورهاى منطقه بدلایل گوناگون در روند حیات در سرزمین سوریه و دخالت همه جانبه قدرت هاى بزرگ براى شکل دادن به جنگ داخلى قوام یافته جزو لاینفک و انکارناپذیر اوضاع در سوریه است. در دنیای پیچیده کنونی تدوین استراتژی ها و پیش بینی تحولات آینده از ضرورت هایی است که دولت ها برای تأمین امنیت به آن نیازمند هستند. به کارگیری استراتژی مناسب و مطلوب در جهت کم کردن تنش ها از جمله ضرورت هایی است که اهمیت فراوانی برای اثرگذاری و تعامل سازنده و مؤثر با کشورهای منطقه دارد. کشورهای منطقه خاورمیانه با توجه به شرایط داخلی و با توجه به ساختار نظام بین الملل با یک ناامنی فراگیر و همه جانبه دست به گریبان هستند. این گونه کشورها نمی توانند در بعد امنیتی از تأثیر نظام بین الملل بر سمت گیری ها و سیاست های خارجی خود چشم پوشی کنند. از این رو با توجه به جایگاه و اهمیت و نیز ادعای این نظریه در تبیین تحولات امنیتی در جهان پس از جنگ سرد در این مقاله درصدد هستیم که از این نظریه برای تحلیل بحران سوریه در خاورمیانه استفاده نماییم. واژگان کلیدی: بهارعربی، جنگ داخلی سوریه، نظریه مجموعه امنیت منطقه ای، توازن قدرت، امنیت .

جنگ داخلی سوریه که در 7 سال گذشته مهم ترین بحران خاورمیانه لقب گرفته، این منطقه را به صحنه رقابت و تقابل قدرت های منطقه ای و فرامنطقه ای تبدیل کرده است. گستردگی جغرافیای منازعه، حجم بالای خسارت وارده، وقوع خشونت های بسیار شدید و نیز حضور مستقیم و غیر مستقیم تعداد بی شماری از بازیگران نظام بین الملل در صحنه نبردهای عملیاتی موجب شده است تا از این بحران به عنوان یکی از نمونه های منحصر به فرد در یک دهه اخیر یاد شود. ماهیت پدیده های بین المللی نشان داده است که قدرت های بزرگ در یک ساختار چندجانبه، به موازات همکاری و رقابت، درصدد تبیت موازنه قدرت در محیط بین المللی هستند. با وقوع بحران در سوریه نشانه هایی از این نوع روابط میان روسیه و ایالات متحده از سال 2011 مشاهده شده است. روسیه طی سال های اخیر بازیگر اصلی در سوریه بوده و در میان بازیگران خارجی در سوریه قوی ترین طرف بوده است، اما در طرف مقابل ایالات متحده هم با داشتن ابزارهای متعدد و به بهانه مقابله با خطر داعش و جلوگیری از نفوذ ایران در سوریه در این کشور بحران زده به ایفای نقشی پرداخته است که هم سو با منافع روسیه نبوده است. به این ترتیب تقابلی آشکار و پنهان بین روسیه و آمریکا در سوریه پدید آمده است.

سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران بعد از پیروزی انقلاب، در چارچوب یک سیاست آرمان گرا و مخالف وضع موجود تعریف شده است. سیاست خارجی ایران چون در چارچوب ممکنات است، در پروسه اقدام همواره با موانعی روبرو بوده است. در بررسی این موانع، بخش عمده ای را به اشتباهات تاکتیکی و بخش دیگر به ایئولوژیگ گرا بودن آن نسبت داده اند، اما مهمترین مانع را باید در فهم ایران از نظام بین المللی، مقدورات آن نظام و در امکانات نظام ملی (جمهوری اسلامی) جستجو کرد. در بررسی روابط خارجی ایران با حوزه های نفوذ خود، ملاحظه می شود که به دلیل وجود مسائلی در رابطه با قدرت های بزرگ به ویژه ایالات متحده آمریکا، امکانات نفوذ یا تامین منافع برای جمهوری اسلامی ایران نسبت به سایر کشورهای مشابه کنتر است. هدف این پژوهش آن است به روش علی و تاریخی فرصتها و تهدیدهای ایران را در مناطق پیرامونی خود شامل خلیج فارس، آسیای مرکزی و قفقاز و جنوب آسیا را با توجه به تاثیرگذاری روابط ایالات متحده آمریکا به عنوان قدرت بزرگ با ایران را مورد بررسی قرار دهد