صنم مروتی

یکی از مفاهیم اصلی در مکتب عرفانی ابن عربی، مفهوم «حضرات خمس» است. حضرات خمس، مراتب کلّی وجود هستند که درجات و مراتب تجلیات و ظهورات وجود مطلق را نشان می دهند. این حضرات به ترتیب نزولی عبارتند از : 1- احدیت؛ 2- واحدیت؛ 3- خیال مطلق؛ 4- حسّ؛ 5- کون جامع. از دیدگاه عارفان مسلمان. در این مقاله، به بررسی تطبیقی دیدگاه ابن عربی و سیدحیدرآملی در مورد حضرات و عوالم منسوب به آنها می پردازیم. روش پؤوهش در این مقاله توصیفی-تحلیلی با رویکردی تطبیقی است. گرچه سیدحیدر خود و آثار خود را تالی تلو ابن عربی و آثار او می داند اما حداقل در دو مسئله حیاتی بکی ختم ولایت و دیگری لزوم تلفیق تشیع و تصوف و به تعبیری شریعت و طریقت، راه خود را شجاعانه و منتقدانه از ابن عربی و اتباعش جدا می کند و راهی را درپیش می گیرد که می توان با عنوان عرفان شیعی یا رویکرد شیعی به عرفان ابن عربی از آن یاد کرد. از جمله شباهت های این دو عارف، باور به دو نوع تجلی است یکی تجلی علمی غیبی و دیگری تجلی شهودی است. تفاوت دو دیدگاه این است که ابن عربی در مقام مقایسه، بحث عوالم و ترتیب و آنها را با جزئیات و دقت بیشتری نسبت به سیدحیدر طرح کرده است.

مطالعه تاریخی نقش زنان در طبقات گوناگون جامعه از جمله طبقه صوفیه، شناختی جامع و دقیق از آنان ارائه خواهد کرد. تلاش برای درک این نقش با توجه به حاکمیت نگاه مردسالارانه در واقع راهی برای تحلیل و نقادی این نگاه حاکم به شمار می آید. شواهد تاریخی متعدد، به مفهوم فراجنسیتی در تصوف گواهی دارند که نادیده انگاری تاریخی زنان در چنین نگرشی را نامفهوم می نماید. در جامعه مردسالار که زنان کمتر از مردان، امکان حضور در عرصه های اجتماعی، اقتصادی، دینی و سیاسی را داشته و معمولا از متن به حاشیه رانده شده اند، به طور طبیعی، ورود زنان به سلک عارفان و طی مراحل کمال عرفانی با دشواری هایی متعدد روبرو بوده است. این مقاله با بررسی تاریخی سرگذشت زنان صوفی و چگونگی ورود آنان به سلک عارفان، به این نتیجه می رسد که عواملی چند در راه یابی زنان به سلوک عرفانی از اهمیت برخوردار بوده اند که مهمترین آنها رابطه خویشاوندی است که نگاه مردسالارانه آن را نادیده گرفته است و این خود یکی از مهمترین نقدها به نگرش مردسالارانه به جریان سلوک و تصوف به شمار می آید.