رستم صابری فر

برآوردها نشان می دهد که در ایران، 20 میلیون نفر در محله های فقیرنشین زندگی می کنند. گرچه مطالعات زیادی درباره آن به انجام رسیده؛ ولی هنوز راه حل دقیقی به دست نیامده است. ظاهراً دلیل اصلی این عدم موفقیت، نادیده گرفتن همه عناصر ذی مدخل در معادله ساماندهی بوده است. به این منظور، این بررسی به شیوه توصیفی و تحلیلی به انجام رسید. داده های موردنیاز به روش اسنادی از بررسی ها و تحقیقات قبلی به دست آمد و برای تکمیل این اطلاعات، نقطه نظرات 130 نفر از کارشناسان این حوزه اخذ گردید. اطلاعات گردآوری شده به شیوه تحلیل محتوایی و مدل سازی ساختاری تفسیری، تجزیه وتحلیل گردید. نتایج نشان داد که اقدامات صورت گرفته اغلب پراکنده، عمدتاً بی هدف و فاقد مبانی نظری در سطوح هستی شناسی، معرفت شناختی و روش شناسی بوده است. درنتیجه، چون عناصر ذی نقش در معادله ساماندهی به درستی و با ارزش واقعی جایگزین نشده اند، همیشه حاصل معادله برابر صفر بوده و به همین دلیل، هیچ تحولی حادث نشده است. بر این اساس، برای هر نوعی پیشرفتی در این قلمرو، باید محیط سیاسی (محیط فعال) آماده شده و در کنار آن، شرایط انسانی تحول پیداکرده و در نهایت با تغییر موقعیت اجتماعی همراه گردد. بر این اساس و وفق مرامنامه تأثیر شهری، موقعیت اجتماعی مساوی با کاهش طرد اجتماعی و اقتصادی است، وضعیت انسانی برابر با رفع نیازهای اساسی و ساخت و استفاده از دارایی ها و ایجاد محیطی توانمند برابر با بهبود حکمرانی است که باعث کاهش فساد و بهبود دسترسی به خدمات و منابع می شود.

زمینه و هدف: هدف مطالعه حاضر بررسی بازآفرینی شهری و ارزیابی سکونتگاه های غیررسمی با مطالعه موردی محله قنات ناصری در شهر اراک بود. محله قنات ناصری یکی از سکونتگاه های غیررسمی است که با چالش های متعددی در ابعاد کالبدی، اجتماعی، اقتصادی و زیست محیطی مواجه می باشد. به همین دلیل ضروری بود که نقاط قوت، ضعف، فرصت ها و تهدیدهای محله مشخص شده و راهکارهایی برای ساماندهی آن ارائه گردد. روش شناسی: روش پژوهش توصیفی-تحلیلی و هدف آن کاربردی بود. برای جمع آوری داده ها و اطلاعات از شیوه پیمایشی و اسنادی استفاده شد. جامعه آماری پژوهش ساکنین محله قنات ناصری در شمال شرق اراک بود. برای انتخاب نمونه از روش نمونه در دسترس استفاده شد. به این منظور 37 نفر از ساکنان تحصیلکرده محدوده و 21 نفر از کارشناسان و متخصصین شرکت مشاور و سازمان عمران و بازآفرینی اراک برگزیده شده و به سوالات پرسشنامه پاسخ گفتند. پرسشنامه مورد استفاده از نوع محقق ساخته بود که روایی و پایایی آن با نظر متخصصان و آلفای کرونباخ تایید اعتبار گردید. داده های گردآوری شده با استفاده از آماره های توصیفی و استنباطی و مدلهای SWOT و QSPM، تجزیه و تحلیل گردید. یافته ها و نتیجه گیری: یافته ها نشان داد که مشارکت مردمی، بهبود زیرساخت های کالبدی، رفع مشکلات زیست محیطی و توانمندسازی اقتصادی از جمله عوامل کلیدی در بازآفرینی این محله هستند. تحلیل های انجام شده نشان داد که محله قنات ناصری در ماتریس SWOT در بخش WO (راهبردهای محافظه کارانه) قرار دارد که بر استفاده از فرصت های خارجی برای کاهش نقاط ضعف داخلی متکی است. بر همین اساس، بهره گیری از معادله ساماندهی بافت های حاشیه ای ضرورت دارد. در صورت عدم مدیریت دقیق و نظارت کامل، کسانی که قدرت بیشتری دارند، تمام منابع را کنترل می کنند و کار را برای دیگران دشوارتر می کنند. گاهی اوقات، خود دولت با اعمال محدودیت ها یا اخراج های اجباری، به حاشیه نشینان ظلم می کند. در چنین شرایطی، باید وضعیت هر یک از مناطق حاشیه ای به طور جداگانه تحلیل و بر اساس آن راهکاری ارائه شود. بر اساس یافته های این مطالعه، محله های حاشیه ای با تنگناهای متعددی روبرو هستند. روش های مورد استفاده برای ساماندهی تاکنون چندان موفق نبوده اند. بر اساس این مطالعه، استفاده از معادله ساماندهی بافت های حاشیه ای، این کاستی های روش های قبلی را ندارد. مرحله دوم به آماده سازی و دگرگونی شرایط انسانی اختصاص دارد. در نهایت، با تغییر وضعیت اجتماعی، تغییرات مثبت و پایداری در این منطقه رخ خواهد داد.