بازشناسی مفهومی مؤلفه های روانشناختی ذهن آگاهی در نهج البلاغه؛ پاسخی به کم معناسازی ذهن آگاهی غربی (مقاله علمی وزارت علوم)
درجه علمی: نشریه علمی (وزارت علوم)
آرشیو
چکیده
مقدمه و اهداف: در سال های اخیر، ذهن آگاهی به عنوان یکی از مفاهیم محوری روان شناسی سلامت و درمان های موج سوم جایگاه ویژه ای یافته است. این مفهوم به معنای آگاهی فعال و بی قضاوت از لحظه حال تعریف می شود و در کاهش استرس، ارتقای تاب آوری و بهبود سلامت روانی مؤثر شناخته شده است؛ با این حال، بسیاری از پژوهشگران بر این باورند که رویکرد غالب به ذهن آگاهی در روان شناسی غربی، ماهیتی سکولار و فردگرایانه دارد و از ریشه های معنوی و اخلاقی خود فاصله گرفته است. چنین نگرشی ابعاد وجودی، اخلاقی و اجتماعی ذهن آگاهی را کم رنگ کرده و آن را به ابزاری برای خودتنظیمی تقلیل داده است. در نقطه مقابل، سنت اسلامی و به ویژه نهج البلاغه امام علیj ظرفیت های غنی برای بازتعریف ذهن آگاهی در چارچوبی معنوی، اخلاقی و الهیاتی دارد. این پژوهش با هدف بازشناسی مؤلفه های روان شناختی ذهن آگاهی در نهج البلاغه و بررسی هم راستایی آن با ادبیات علمی معاصر انجام شد. انتظار می رود نتایج این تحقیق زمینه ساز تدوین چارچوبی بومی برای طراحی مداخلات روان شناختی مبتنی بر آموزه های اسلامی و تلفیق روان شناسی مدرن با میراث دینی شود. روش: پژوهش حاضر با رویکرد کیفی و به روش تحلیل مفهومی انجام گرفت. در گام نخست، مرور نظام مند منابع علمی حوزه ذهن آگاهی صورت پذیرفت و پنج مؤلفه کلیدی شامل توجه آگاهانه به لحظه حال، پذیرش بدون قضاوت، مشاهده گری ذهنی، خودآگاهی هیجانی و شفقت نسبت به خود و دیگران شناسایی شد. این مؤلفه ها چارچوب تحلیلی مطالعه را تشکیل دادند. سپس متن نهج البلاغه (ترجمه دشتی و شهیدی) با روش تحلیل محتوای قیاسی بررسی و بخش های مرتبط کدگذاری شد. هر عبارت هم راستا با مؤلفه های ذهن آگاهی علامت گذاری و در جداول تطبیقی ثبت شد. برای افزایش اعتبار درونی، تحلیل ها با نظر متخصصان روان شناسی اسلامی و علوم قرآنی بازبینی و اصلاح گردید. این فرایند موجب شفافیت مفهومی، انسجام نظری و جلوگیری از سوگیری شخصی شد. درنهایت داده های کدگذاری شده مورد تحلیل تفسیری و مقایسه ای قرار گرفتند تا وجوه اشتراک و تمایز میان آموزه های علوی و ادبیات روان شناسی مدرن آشکار شود. نتایج: یافته ها نشان دادند که مؤلفه های پنج گانه ذهن آگاهی با آموزه های نهج البلاغه کاملاً هم راستا هستند. امام علیj در حکمت ها و نامه های مختلف به حضور آگاهانه در لحظه اکنون، درنگ پیش از واکنش های هیجانی، مشاهده گری بی طرفانه نسبت به حالات درونی، خودآگاهی اخلاقی و شفقت نسبت به خویشتن و دیگران تأکید کرده است؛ برای نمونه در حکمت ۲۷۹ بر اهمیت بهره گیری از فرصت حال تأکید شده که با حضور ذهنی و توجه به اکنون در روان شناسی مدرن همخوانی دارد. همچنین در نامه ۳۱، امام علیj به خودآگاهی هیجانی و معیار قرار دادن نفس برای تنظیم روابط اجتماعی اشاره می کند؛ افزون بر این، مفاهیم دیگری همچون تذکر، مراقبه، تقوا و احسان نیز در متن نهج البلاغه برجسته است که ابعاد اخلاقی و الهیاتی ذهن آگاهی را غنی تر می سازد؛ ابعادی که در رویکردهای سکولار کمتر دیده می شوند. بدین ترتیب ذهن آگاهی در سنت علوی نه صرفاً یک فن روان شناختی، بلکه سلوکی اخلاقی و معنوی می باشد که مسئولیت پذیری، رشد درونی و پیوند با امر قدسی را دربرمی گیرد. بحث و نتیجه گیری: نتایج پژوهش حاضر نشان دادند که نهج البلاغه افزون بر پوشش مؤلفه های شناخته شده ذهن آگاهی در روان شناسی مدرن، ابعاد الهیاتی و اخلاقی تازه ای به آن می افزاید؛ از این منظر، ذهن آگاهی در سنت اسلامی تنها به کاهش استرس یا بهبود تمرکز محدود نمی شود، بلکه به مثابه شیوه ای از زیست معنوی و مسئولانه مطرح است. این تفاوت، فرصت ارزشمندی برای طراحی الگوهای بومی ذهن آگاهی فراهم می آورد؛ الگوهایی که هم اثربخشی روان شناختی دارند و هم با بافت فرهنگی و اعتقادی جوامع اسلامی سازگارند. چنین رویکردی می تواند در تربیت معنوی، آموزش مهارت های زندگی و مداخلات روان شناختی مبتنی بر ارزش های اسلامی به کار گرفته شود؛ با این حال، محدودیت هایی همچون تفسیری بودن تحلیل مفهومی و استفاده از تنها یک متن دینی وجود دارد که ضرورت پژوهش های تکمیلی با متون دیگر مانند قرآن و صحیفه سجادیه را برجسته می سازد. درمجموع، این پژوهش گامی نخست برای پیوند میان روان شناسی نوین و معارف اسلامی است و می تواند زمینه ساز توسعه مدل های نظری و کاربردی ذهن آگاهی اسلامی گردد. تعارض منافع: نویسنده اعلام می دارد که هیچ تعارض منافعی در این پژوهش وجود ندارد.Conceptual Recognition of the Psychological Components of Mindfulness in Nahj al-Balagha; A Response to the Trivialization of Western Mindfulness
Introduction and Objectives: In recent years, mindfulness has gained a special place as one of the central concepts of health psychology and third-wave therapies. This concept is defined as active and non-judgmental awareness of the present moment and has been found to be effective in reducing stress, promoting resilience, and improving mental health; however, many researchers believe that the dominant approach to mindfulness in Western psychology is secular and individualistic in nature and has distanced itself from its spiritual and ethical roots. Such an approach has downplayed the existential, ethical, and social dimensions of mindfulness and reduced it to a tool for self-regulation. In contrast, the Islamic tradition, and in particular Imam Ali’s Nahj al-Balagha, has rich potential for redefining mindfulness within a spiritual, ethical, and theological framework. This research aimed to identify the psychological components of mindfulness in Nahj al-Balagha and examine its alignment with contemporary scientific literature. It is expected that the results of this research will pave the way for the development of an indigenous framework for designing psychological interventions based on Islamic teachings and integrating modern psychology with religious heritage. Method: The present study was conducted with a qualitative approach and conceptual analysis method. In the first step, a systematic review of scientific literature in the field of mindfulness was conducted, and five key components were identified, including conscious attention to the present moment, nonjudgmental acceptance, mindful observation, emotional self-awareness, and compassion for oneself and others. These components formed the analytical framework of the study. Then, the text of Nahj al-Balagha (translated by Dashti and Shahidi) was examined using the method of deductive content analysis and the relevant sections were coded. Each phrase in line with the mindfulness components was marked and recorded in comparative tables. To increase internal validity, the analyses were reviewed and revised with the opinions of experts in Islamic psychology and Quranic sciences. This process resulted in conceptual clarity, theoretical coherence, and prevention of personal bias. Finally, the coded data were subjected to interpretive and comparative analysis to reveal the similarities and differences between Alavi teachings and modern psychological literature. Results: The findings showed that the five components of mindfulness are fully aligned with the teachings of Nahj al-Balagha. In various wisdoms and letters, Imam Ali has emphasized conscious presence in the present moment, hesitation before emotional reactions, impartial observation of internal states, moral self-awareness, and compassion for oneself and others; for example, in Wisdom 279, the importance of taking advantage of the present opportunity is emphasized, which is consistent with mental presence and attention to the present in modern psychology. Also, in Letter 31, Imam Ali refers to emotional self-awareness and setting the self as a criterion for regulating social relationships; in addition, other concepts such as reminder, meditation, piety, and kindness are also focused in the text of Nahj al-Balagha, which enrich the ethical and theological dimensions of mindfulness; dimensions that are less seen in secular approaches. Thus, mindfulness in the Alavi tradition is not merely a psychological technique, but rather an ethical and spiritual behavior that encompasses responsibility, inner growth, and connection with the sacred. Conclusion: The results of the present study showed that Nahj al-Balagha, in addition to covering the well-known components of mindfulness in modern psychology, adds new theological and ethical dimensions to it; from this perspective, mindfulness in the Islamic tradition is not limited to reducing stress or improving concentration, but is also considered as a way of spiritual and responsible living. This difference provides a valuable opportunity to design indigenous models of mindfulness; models that are both psychologically effective and compatible with the cultural and belief context of Islamic societies. Such an approach can be used in spiritual education, life skills training, and psychological interventions based on Islamic values; however, there are limitations such as the interpretive nature of the conceptual analysis and the use of only one religious text, which highlight the need for complementary research with other texts such as the Quran and Sahifah Sajjadiyah. Overall, this research is a first step towards linking modern psychology and Islamic teachings and can pave the way for the development of theoretical and applied models of Islamic mindfulness. Conflict of interest: The author declares that there is no conflict of interest in this research.
تبلیغات
