تحلیل تطبیقی تعامل فرهنگ و نهادهای رسمی در حکمرانی خوب از منظر اقتصاد نهادی و اقتصاد اسلامی (مقاله علمی وزارت علوم)
درجه علمی: نشریه علمی (وزارت علوم)
آرشیو
چکیده
مقدمه: ریشه بسیاری از چالش های اجتماعی و ناترازی های اقتصادی به کیفیت حکمرانی اجتماعی و اقتصادی برمی گردد. یکی از موضوعات مورد توجه در اقتصاد نهادی، چگونگی تعامل میان نهادهای رسمی و غیررسمی است. هدف: این پژوهش با هدف تبیین تفاوت های بنیادین در نقش و تعامل نهادهای رسمی و غیررسمی (فرهنگ) در تحقق حکمرانی خوب در دو چارچوب نظری «اقتصاد نهادی» و «اقتصاد اسلامی» انجام شده است. روش شناسی: با اتخاذ رویکرد تطبیقی کیفی و تحلیل محتوای منابع دست اول، مبانی مشروعیت، کارکردها و الگوی تعاملی نهادها در هر دو مکتب بررسی شد. یافته ها: یافته ها نشان می دهد در اقتصاد نهادی مشروعیت نهادها مبتنی بر کارایی اقتصادی، کاهش هزینه های مبادله و توافق جمعی است. نهادهای غیررسمی عمدتاً نقش مکمل یا جایگزین نهادهای رسمی را ایفا می کنند و تغییر تدریجی و وابسته به مسیر تاریخی است. در اقتصاد اسلامی مشروعیت نهادها ریشه در شریعت، اخلاق دینی و مقاصد الهی دارد. در هر دو رویکرد، تعامل تکمیلی میان نهادهای رسمی و غیررسمی عامل کلیدی در تقویت حکمرانی مطلوب تلقی می شود. حکمرانی خوب از دیدگاه نهادی، ریشه در بهینگی مدل لیبرال-دموکراسی دارد و مورد قبول اقتصاد اسلامی نیست. نتیجه گیری: در اقتصاد اسلامی نهادهای غیررسمی دینی مانند امر به معروف و نهی از منکر، وقف و زکات پایه گذار نهادهای رسمی اند و از طریق سازوکارهای خودکنترلی همچون تقوا و مسئولیت پذیری اخروی هزینه های نظارت را کاهش می دهند. حکمرانی خوب در اقتصاد اسلامی، تلفیق نهادهای رسمی با مکانیزم های غیررسمی برخاسته از فرهنگ قرآنی، الگویی پایدار، عدالت محور، اخلاقی و بومی سازی شده ایجاد می کند؛ در حالی که سازوکار نهادی فاقد نظام اخلاقی یکپارچه برای همسوسازی این تعامل است. در نتیجه اتکای همزمان به نهادهای رسمی و ظرفیت های خودتنظیم گر فرهنگ دینی در اقتصاد اسلامی، نه تنها تعارض های نهادی کاهش می یابد، بلکه با ایجاد پیوند ساختاری بین «قانون» برآمده از شریعت و «اخلاق» الگویی کارآمدتر برای حکمرانی خوب در جوامع اسلامی ارائه می کند.A Comparative Analysis of the Interaction between Culture and Formal Institutions in Good Governance from the Perspectives of Institutional Economics and Islamic Economics
Introduction: The roots of many social challenges and economic imbalances can be traced back to the quality of social and economic governance. One of the central concerns in institutional economics is the nature of interaction between formal and informal institutions.
Objective: This study aims to explain the fundamental differences in the roles and interactions of formal institutions and informal cultural institutions in achieving good governance within the theoretical frameworks of institutional economics and Islamic economics.
Methodology: Adopting a qualitative comparative approach and conducting content analysis of primary sources, the research examines the bases of legitimacy, institutional functions, and patterns of interaction in both schools of thought.
Findings: The findings indicate that in institutional economics, the legitimacy of institutions rests on economic efficiency, the reduction of transaction costs, and collective agreement. Informal institutions primarily serve as complements or substitutes for formal institutions, with institutional change occurring gradually and path-dependently. In Islamic economics, however, institutional legitimacy is grounded in Sharia, religious ethics, and divine objectives. In both perspectives, complementary interaction between formal and informal institutions is viewed as crucial for strengthening effective governance. Nevertheless, the concept of “good governance” in institutional economics is rooted in the optimality of the liberal-democratic model, which is not endorsed within Islamic economics.
Conclusion: The study concludes that in Islamic economics, informal religious institutions—such as enjoining good and forbidding evil, endowment (waqf), and zakat—serve as foundational sources for the formation of formal institutions. Through self-regulating mechanisms such as piety and accountability in the Hereafter, they reduce monitoring costs. Good governance in Islamic economics emerges from integrating formal institutions with informal mechanisms derived from Qur’anic culture, resulting in a stable, justice-oriented, ethical, and culturally grounded model. In contrast, institutional economics lacks an integrated moral system capable of harmonizing this interaction. Consequently, the simultaneous reliance on formal institutions and the self-regulating capacities of religious culture in Islamic economics not only reduces institutional conflict but also forges a structural linkage between Sharia-based law and ethics, offering a more effective model for good governance in Islamic societies.
تبلیغات
