مروری بر تحول ساختارهای سیاسی و اقتصادی جوامع کوچ نشین در ایران با تأکید بر جامعه آغاز ایلامی در نیمه دوم هزاره چهارم پیش از میلاد (مقاله علمی وزارت علوم)
درجه علمی: نشریه علمی (وزارت علوم)
آرشیو
چکیده
مقدمه: جامعه عشایری و کوچ نشین، همواره یکی از پویاترین و بنیادین ترین ابعاد حیات اجتماعی در فلات ایران محسوب می شود؛ ابعادی که از دوران پیش ازتاریخ تا تاریخی، نقش آفرینی بی بدیلی در تحولات سیاسی، اقتصادی و فرهنگی این سرزمین داشته اند. هدف پژوهش : این پژوهش با نگاه باستان شناختی و با تمرکز ویژه بر هزاره چهارم قبل ازمیلاد، به بازخوانی سیر تحول جامعه عشایری ایران و تبیین جایگاه آن در ساختار سیاسی و اقتصاد عصر آغازایلامی می پردازد. پژوهش حاضر، نشان خواهد داد که کوچ نشینان نه تنها در مدیریت منابع و مبادلات اقتصادی نقش کلیدی داشتند، بلکه در شکل گیری ساختارهای قدرت محلی و منطقه ای ایفای نقش کرده اند. روش شناسی پژوهش: روش پژوهش در این نوشتار، نظریه داده بنیاد از نوع کیفی و با رویکرد کتابخانه ای مبتنی بر روش تاریخی-تحلیلیِ یافته های باستان شناختی خواهد بود. در این پژوهش با طرح شکل گیری جوامع کوچ نشین و عشایری ایران در دامنه ها مختلف زاگرس و فلات ایران؛ با بهره مندی از نظریات محققینی چون: فرانک هول، جان آلدن، ویلیام سامنر، عباس علیزاده، پیشینه و تحولات جوامع کوچ رو مورد بحث قرار می گیرد. قلمرو جغرافیایی پژوهش: درمجموع، این پژوهش با برجسته ساختن نقش جوامع عشایری ایران پیش ازتاریخی تا آغازتاریخی (طی هزاره چهارم پیش ازمیلاد) از مناطق شمالی دامنه های مختلف زاگرس تا جنوب غرب ایران، بر بازنگری در فهم سنتی از منشأ و پویایی مناسبات قدرت و اقتصاد تأکید می ورزد و روشن می سازد که بدون فهم ژرف تر از جایگاه و تحولات این جوامع، تحلیل تاریخ جوامع عشایری کهن، ناقص باقی خواهد ماند. یافته ها و بحث: تحلیل داده های باستان شناسی حاکی از آن است که جامعه کوچ نشین آغازایلامی، مبتنی بر ساختاری سیال، انطباق پذیر و شبکه ای بود که ظرفیت تعامل و رقابت با جوامع یکجانشین و دولت های نوبنیاد را فراهم می ساخت؛ این ساختار سیال، هم زمان زمینه شکل دهی به اقتصادهای پیچیده و روابط مبادله ای با مناطق دوردست را مهیا و بستری برای بالیدن سازوکارهای سیاسی و قدرت در عرصه های محلی و فرامنطقه ای را فراهم می آورد. نتایج: پیدایش جامعه عشایری در ایران به تحولات عمیق زیست محیطی و اقتصادی دوره نوسنگی بازمی گردد و درنهایت با توسعه الگوهای سکونتِ چندمکانی، تخصص در دامداری و افزایش سهم دام در اقتصاد خانوار، سرعت بیشتری یافته و در هزاره چهارم تا سوم پیش ازمیلاد، به ویژه در حاشیه دشت های خوزستان و دامنه های زاگرس، تحرک پذیری و کوچ نشینی به الگوی غالب بدل می شود.An Overview of the Transformation of Political and Economic Structures in Pastoral Nomadic Societies of Iran, with an Emphasis on the Proto Elamite Society in the Second Half of the Fourth Millennium BCE
Introduction: Nomadic and tribal pastoralist communities have long been among the most dynamic and foundational components of social life on the Iranian Plateau—playing a decisive role in the political, economic, and cultural transformations of this land from prehistoric to historic times. Research Aim: This study, adopting an archaeological perspective and focusing particularly on the fourth millennium BCE, seeks to reconstruct the developmental trajectory of Iran’s Pastoral nomadic societies and to clarify their role within the political and economic frameworks of the Proto Elamite period. The research demonstrates that pastoral nomads were not merely resource managers and pivotal actors in economic exchange networks; they also contributed substantially to the formation of local and supra-local structures of power. Methodology: The investigation employs a qualitative, grounded theory approach, drawing upon a historical–analytical reading of archaeological evidence through a library-based study. It examines the emergence and evolution of pastoral nomadic and tribal communities across various slopes of the Zagros Mountains and the Iranian Plateau. The analysis engages with influential interpretations from scholars such as Frank Hole, John Alden, William Sumner, and Abbas Alizadeh, situating the nomadic experience within broader narratives of socio-political change. Geographical Scope: Spanning from the northern slopes of the Zagros to the southwestern plains of Iran, the study highlights the significance of pastoral nomadic communities from prehistory to the threshold of history (the fourth millennium BCE). It challenges conventional interpretations of the origins and dynamism of political and economic relations, arguing that without a deeper understanding of the place and transformation of these mobile communities, any account of early Iranian socio-political history remains incomplete. Findings and Discussion: Archaeological evidence reveals that the Proto Elamite pastoral nomadic society was characterized by a fluid, adaptive, and network-oriented structure—capable of both competing and cooperating with sedentary communities and emerging polities. This flexibility enabled the creation of increasingly complex economies, long-distance exchange networks, and political frameworks operating on local, regional, and interregional scales. Conclusion: The roots of Iran’s pastoral nomadic traditions lie in the profound environmental and economic transformations of the Neolithic period. With the development of multi-site settlement systems, specialization in pastoralism, and the growing centrality of livestock in household economies, nomadic mobility expanded rapidly. By the fourth to third millennia BCE—particularly along the fringes of the Khuzestan plains and the Zagros foothills—pastoral nomadism had become a dominant socio-economic pattern, shaping both the material base and the political landscape of the ancient Near East.
تبلیغات
