کاربست رویکرد «متن بنیان» در معیار عناصر سندشناسی، با تأکید بر اجزای اسناد دیوانی ایران (مقاله علمی وزارت علوم)
درجه علمی: نشریه علمی (وزارت علوم)
آرشیو
چکیده
سندشناسی، دانش مطالعه اسناد است و بررسی عناصر اسناد، مشتمل بر ترکیب بندی متن و ویژگی های صوری آنها، موضوع کانونی این رشته به شمار می آید. از اوان شکل گیری مطالعات سندشناسی اسناد ایرانی تا امروز، کوشش های چندی در راستای روشمندسازی بررسی عناصر اسناد به انجام رسیده که امروز، پشتوانه های آموزش، مطالعه و پژوهش سندشناسی ایرانی اند. بازبینی و هم سنجی آثار نگاشته شده در این حوزه، امّا از اندازه ای اختلاف در میان آنها خبر می دهد. ژرف نگری در ماهیّت و سبب اختلاف ها، بیانگر کاستی در فراهم کردن ادبیات تخصصی مشترک و ابهام در مبانی نظری است که عناصر اسناد ایرانی بر پایه آنها بازشناسی و دسته بندی شده اند. پیامد این وضعیت؛ ناکامی در شکل گیری روشی ساخت یافته، در زمینه مطالعات اسناد ایرانی است که خود را در چهره فقدان یک معیار فراگیر و دقیق نمایان می سازد. با نظر به این مسئله؛ مقاله حاضر، با هدف ارایه معیاری که همراه با جذب حداکثری دیدگاه های آثار پیشین، یک مبنای نظری مستدل را به منظور بازشناسی و دسته بندی عناصر اسناد ایرانی حول محور آن، فراهم نماید؛ طراحی معیار عناصر سندشناسی متن بنیان را در دستور کار خود نهاده است. در این راه، گِرد و فرآوری مبانی نظری و مفاهیم مورد نیاز، هم زمان با بررسی تطبیقی آثار پیشین مورد توجه نویسندگان قرار گرفته و به منظور فراهم آوردن چاچوب نظری؛ انگاره «سند، به مثابه متن»، در بستر رویکردی که به گفتار نویسندگان مقاله، «متن بنیان» خوانده می شود، پی گرفته شد. از چشم انداز این رویکرد؛ سند، به عنوان یک ماهیّت برخوردار از سه بُعد «محتوا»، «بافت» و «ریخت» شناسایی می گردد. بُعد ریختی، دربرگیرنده عناصر اسناد، به عنوان موضوع اصلی مطالعات سندشناسی است. بنابراین؛ کار در زمینه فرآوری مفاهیم عملیاتی مرتبط با ریخت اسناد، گسترش یافته و به یاری انگاره «نحوه انتقال محتوا، محصولِ تصمیمات تولیدکننده متن است»، عناصر همگن اسناد، در چهار دسته «پیکر متن» (محصول تدابیر محتوایی اصلی تولیدکننده)، «دیوان افزود» (محصول نیّات و اقدامات مقامات حاکم و کارگزاران دیوانی در راستای تکمیل اهداف محتوایی)، «زمینه- آرایه» (محصول تدابیر مرتبط با ایجاد بستر های بهینه برای پیاده سازی اهداف محتوایی) و «پس افزود» (افزوده های پس از تولید و صدور سند) شناسایی گردید. در کنار تدوین مبانی نظری، استخراج عناصر سندشناسی از دیدگاه آثار پیشین، مورد توجه قرار گرفت. دستاورد کار، «فرانمای معیار عناصر سندشناسی متن بنیان» بر پایه عناصر اسناد دیوانی ایران است که در آن، عناصر منطبق با هر یک از دسته های چهارگانه (پیکرمتن، دیوان افزود، زمینه-آرایه و پس افزود)، با بهره برداری از خروجی های جدول های مقایسه ای آثار پیشین، در یک جدول رده بندی سازماندهی شده اند. «معیار عناصر سندشناسی متن بنیان» ، با نگاهی مفهومی به ماهیّت عناصر اسناد ایرانی؛ از انگاشت های برآمده از برداشت های سلیقه ای و یا معیارهای سندشناسی مدرن مبتنی بر ماهیّت اسناد اروپایی و غربی گذر کرده و یک بازشناسی، دسته بندی و رده بندی فراگیر از عناصر اسناد دیوانی ایران، بر پایه مرزهای مفهومی مشخص، به دست داده است.Applying the Text-Based Approach to Diplomatics Elemets Standard: An Analysis of Iranian Chancery Documents
Diplomatics is the science of studying documents, and the study of document elements, including the composition of the text and their formal characteristics, is considered the focal subject of this field. Since the beginning of the diplomatics studies of Iranian document until today, several efforts have been made to methodize the study of document elements, which today are the basis of Iranian diplomatics education, study, and research. Reviewing and comparing the works written in this field, however, shows some differences among them. A deeper look into the nature and causes of the differences reveals a deficiency and lack of effort in providing common specialized literature and ambiguity in the theoretical foundations on the basis of which the elements of Iranian documents are identified and categorized. The consequence of this situation is the failure to create a precise and structured method and standard in the field of Iranian diplomatics studies. The consequence of this situation is the failure to form a structured method in the field of Iranian document studies, which manifests itself in the lack of a comprehensive and precise standard. In view of this issue, the present article, with the aim of providing a standard (or criterion) that, along with maximum absorption of the contents of previous works, provides a sound theoretical basis for defining and classifying the elements of Iranian documents around its axis, has put the design of a standard for text-based documentary elements on its agenda. In this way, the authors focused on gathering and processing the necessary theoretical foundations and concepts, along with a comparative study of previous works. In order to provide a theoretical framework, the concept of "document as text" was pursued within the context of an approach that, in the words of the authors of the article, is called "text-based". From the perspective of this approach, a document is identified as an entity with three dimensions: "content", "context", and "form". The form dimension, which includes the elements of documents, is the main subject of diplomatics studies. Therefore, the work was expanded in the field of processing operational concepts related to the formal dimension of the document, and with the help of the idea that "the way content is transmitted is the product of the decisions of the text producer", the homogeneous elements of documents were defined in four categories: Peykar-Matn (body text, the product of the producer's main content measures), Diw ā n-Afz ū d (chancery additions, the product of the intentions and actions of the ruling authorities and court agents in order to complete the content goals), Zamineh- Ā r ā yeh (ground/decoration, the product of measures related to creating optimal platforms for implementing content goals), and Pas-Afz ū d (post-additions, add-ons after the production and issuance of the document). Along with the development of theoretical foundations, the extraction of document elements from the perspective of previous works was considered. The achievement of the work is the "Schedule of Standard (criteria) for Text-Based Diplomatics Elements, Based on Iranian Court Documents)" in which the elements corresponding to each of the four categories (Peykar-Matn, Diw ā n-Afz ū d, Zamineh- Ā r ā yeh, and Pas-Afz ū d) are organized in a classification table by utilizing the outputs of comparative tables of previous works. "Standard (criteria) for Text-Based Diplomatics Elements", with a conceptual look at the nature of the elements of Iranian documents, has moved beyond assumptions derived from personalized perceptions or criterias based on the nature of European and Western documents, and has provided a comprehensive recognition, classification, and ranking of the elements of Iranian court documents, based on specific conceptual boundaries.
تبلیغات
