ظهور و استقرار چاپ سربی در مشهد (1320-1344ق) (مقاله علمی وزارت علوم)
درجه علمی: نشریه علمی (وزارت علوم)
آرشیو
چکیده
هدف پژوهش: این مقاله با هدف واکاوی فرآیند ورود و تثبیت فناوری چاپ سربی در مشهد اواخر دوره قاجار، تلاش دارد تا مفهومسازی همهجانبهای از نقش چاپخانههای سربی در شکلدهی فضای فرهنگی، سیاسی و رسانهای شهر ارائه دهد. همچنین، چالشهای بومیسازی و نقش فعالان و تعامل چاپخانههای طوس و خراسان با نهادهای سنتی محلی، مورد توجه قرار گرفتهاند. روش پژوهش: این پژوهش بر مبنای روش توصیفی-تحلیلی و با بهرهگیری از منابع آرشیوی سامان یافته است. علاوه بر دادههای کمّی مرتبط با دوره فعالیت چاپخانهها، زمینهیابی تاریخی جهت فهم نقش فرهنگی-اجتماعی مطبوعات و کتابهای منتشرشده در مشهد مورد توجه است. هدف از این رویکرد، ارائه تصویری جامع و مستند از ورود، استقرار و تأثیر چاپ سربی در مشهد دوره قاجار است؛ تصویری که میتواند الگویی برای مطالعات مشابه ارائه دهد. یافتههای پژوهش: با ورود دیرهنگام چاپ سربی به مشهد (1320ق)، دو چاپخانه طوس و خراسان، به عنوان عاملی اصلی تجدید ساختار فرهنگ چاپ و اطلاعرسانی مشهد عمل نموده و توانستند با نوآوری فنی و تعامل با نهادهای سنتی، چالشهای ابتدایی را رفع کنند. چاپ سربی زمینهساز تحولاتی همچون: توسعه روزنامهها، افزایش تنوع مطالب و انتشار متون با رویکردهای عمدتاً سیاسی و اجتماعی شد. اینگونه از چاپ غالباً با اتکا بر سرمایه انسانی بومی و شبکههای محلی به جای حمایتهای دولتی، نقش بنیادی در ایجاد فضای ارتباطی مدرن و پویا برای نشر اندیشههای پسامشروطه در مشهد داشت، چنان که تنوع درونمایههای آثار نمایانگر گسترش نگرشهای گوناگون و شکلگیری گفتمانهای جدید است. نتیجهگیری: عبور از چاپ سنگی به سربی در مشهد نماد گذار از سنت به مدرنیته بود. اقبال به چاپ سربی در راستای پاسخ به نیازهای اداری و مطبوعاتی، موجب تسریع تحولات رسانهای شد. چاپ سربی با محوریت چاپخانههای طوس و خراسان به مثابۀ یکی از عناصر اصلی تحولات فرهنگی، مدنی و سیاسی، بر گفتمان جمعی مشهد تأثیر نهاد، چنان که این چاپخانهها در شکلگیری فضای عمومی و تولید انتقادات اجتماعی نقش کلیدی ایفا کردند. این ظهور و استقرار، بخشی از فرآیند بازسازی فرهنگی و تلفیق فناوری، قدرت و هویت در مسیر مدرنیزاسیون بود.The Advent and Consolidation of Movable-Type Printing in Mashhad (1902-1925 CE)
Objective: This article seeks to provide a comprehensive conceptualization of the role of Movable-Type printing houses in shaping the cultural, political, and media landscape of the city by examining the process of the introduction and consolidation of Movable-Type printing technology in Mashhad during the late Qajar period. Furthermore, it addresses the challenges of indigenization, the role of key actors, and the interactions between the Toos and Khorasan printing houses with local traditional institutions.
Methodology: The research employs a descriptive-analytical methodology, grounded in the collection and analysis of original archival documents and specialized library resources. Initially, financial records, contracts, correspondence, publications, and books pertaining to the Tus and Khorasan printing houses were purposefully collected and categorized. Subsequently, the amassed data was evaluated using a qualitative content analysis approach and comparative analysis. This process aimed to elucidate the trajectory of the technology's localization, the role of human networks, and the socio-cultural impact of typographic printing in Mashhad. This methodology has enabled a precise reconstruction of the introduction and consolidation of Movable-Type printing, clarifying the roles of technical and social factors in the formation and evolution of Mashhad's typographic industry during its first two decades.
Findings: The belated introduction of Movable-Type printing to Mashhad in 1902 CE saw the Tus and Khorasan printing houses act as primary agents in restructuring the city's print culture and information landscape. Through technical innovation and engagement with traditional institutions, these establishments successfully overcame the initial challenges. Typographic printing paved the way for significant developments, including the expansion of newspapers, a greater diversity of published content, and the proliferation of texts with predominantly political and social orientations. This printing paradigm, often reliant on local human capital and community networks rather than state support, played a fundamental role in creating a dynamic, modern communicative sphere for disseminating post-Constitutionalist ideas in Mashhad. The thematic diversity of the published works reflects this, demonstrating the proliferation of varied perspectives and the emergence of new intellectual discourses.
Conclusion: The transition from lithographic to Movable-Type printing in Mashhad was emblematic of the broader shift from tradition to modernity. The growing preference for Movable-Type printing, driven by the need to meet administrative and press requirements, accelerated transformations within the media landscape. With printing houses such as Toos and Khorasan at its forefront, Movable-Type printing emerged as a key element in the city's cultural, civic, and political developments, significantly influencing Mashhad's public discourse. These establishments played a pivotal role in shaping the public sphere and generating social criticism. This advent and consolidation formed an integral part of the larger process of cultural reconstruction, representing a confluence of technology, power, and identity on the path to modernization.
تبلیغات
