خلعت

خلعت از دیرباز، اغلب به پوشش ظاهری رایجی اطلاق می شد که حاکم، پادشاه یا خلیفۀ مسلمانان به وزیران یا امیران اعطا می کرده است. خلعت، نه تنها مقوله ای مرتبط با سلطنت و دربار، بلکه تعبیری است که اهل معرفت، به ویژه سنایی، عطار و مولوی در آثار خود آن را به کار برده اند. با فرض اینکه اهل معرفت از صراحت در کلام خودداری می کنند و تمایل دارند به معنای مورد نظرشان در کلام اشارت داشته باشند، قصد داریم به این پرسش پاسخ دهیم که چه معانی و اشاراتی از تعبیر خلعت در آثار سنایی، عطار و مولوی قابل تأویل است؟ این پژوهش به روش توصیفی تحلیلی انجام شده است. برایند تحقیق نشان می دهد که اگر حضرت حق، خلعت خاص را به عارف هبه کند، نیکو و پسندیده است؛ در غیر این صورت، خلعت حجاب سالک خواهد بود. وهبی یا کسبی بودن خلعت شأن اعتباری دارد؛ یعنی بر اساس برخی شواهد عارف می تواند از سر فضل حضرت حق، صاحب خلعت خاص شود و بر اساس برخی شواهد دیگر، عارف باید برای به دست آوردن آن جهاد با نفس کند. تشریفی بودن خلعت مهم ترین وجه آن است. همچنین، خلعت می تواند در معنای عفو کردن و پوشانیدن عیوب سالک مورد نظر اهل معرفت باشد.  

در عصر قاجار همواره در مناسبت های مختلف انواع تقدیمی ها، اعم از خلعت و پیشکش بین شاه و مقام های پایین دست و در مواقعی سفرای دول خارجی ردوبدل می شد. یکی از مهم ترین تقدیمی هایی که در این دوره به عنوان عطیه ای ملوکانه از طرف شاه به زیردستانش اعطا می شد و در کانون توجه سیاحان خارجی قرار گرفته است، خلعت شاهی بود. خلعت نوعی جامه یا تن پوش بود که به فراخور مقام، منصب و موقعیت افراد به ویژه کارگزاران حکومتی از طرف شاه در زمان هایی خاص به ویژه در عید نوروز به آن ها اعطا می شد. خلعت بخشی و اعطای خلعت شاهی با آیین ها و ملزوماتی همراه بود و جایگاه افراد خلعت گیرنده و اهمیت خدمات آن ها به شاهان قاجار در تعیین نوع آن سهم به سزایی داشت. در این پژوهش به دنبال پاسخ گویی به این پرسش هستیم که براساس فهم و گزارش سیاحان خارجی، خلعت بخشی شاه و خلعت پوشی در عصر قاجار چگونه بود و کارکردهای اقتصادی، پیامدها و عوامل مؤثر در آن، چه بودند؟ یافته های پژوهش حاکی از آن است که ارسال خلعت از طرف شاه تا رسیدن به فرد موردمرحمت با تشریفات خاصی انجام می شد که این امر ازنظر اقتصادی یکی از کانال های درآمدزایی دربار محسوب می شد و با توجه به سازوکاری که برای اعطای خلعت در پیش گرفته می شد هزینه های مربوط به آن برای دربار کاهش می یافت. از طرفی خلعت اعطایی به شخص موردمرحمت، آثار زیان باری همچون فشار مالی بر رعایای تحت سلطه آن ها را به همراه داشت.