پرده درویشی

پرده درویشی نقاشی است که به وقایع عاشورا می پردازد و با نقاشی قهوه خانه ای متفاوت است. پرده های درویشی در ابعاد بسیار بزرگ بوده و برای عزاداری رسمی شاه و به سفارش دربار تهیه می شده است. یکی از بهترین نمونه های تصویری پرده درویشی در موزه آستان قدس رضوی قرار دارد. این نقاشی دارای دو قسمت است و از آن به عنوان بزرگترین پرده نقاشی ایران یاد می شود و تا به حال مورد پژوهش قرار نگرفته است. قسمت راست نقاشی از ویژگی های رنگ گذاری، ترکیب بندی و طراحی بسیار دقیقی برخوردار است  ولی قسمت چپ تابلو بعدها اضافه شده و دارای نقاشی و قلم گذاری و رنگ بندی از ارزش بصری و کیفیت پایین تری برخوردار است. این نقاشی در بخش قدیم براساس  معیارهای نقاشی رسمی قاجاری، زاویه دید، زبان نمادین، حرکت محوری پیکره ها، نسبت های هندسی، واقع گرایی تصویر، دید چندوجهی، رنگ گذاری، عناصرانسانی، حیوانی، گیاهی کار شده است که این کیفیات در بخش جدید که در دوره دیگری به اثر اضافه شده دیده نمی شود. مفروض این پژوهش مطالعه عناصر ساختاری و ویژگی های بصری این نقاشی و مقایسه دو بخش قدیم و جدید در نقاشی است. در این راستا پژوهش حاضر در پی پاسخ به این دو سوال اساسی است که در پرده بزرگ درویشی از چه ویژگی های بصری و عناصر ساختاری استفاده شده است؟ تفاوت ویژگی ساختاری و بصری در بخش قدیم و جدید اثر چیست؟ محتوای پژوهش حاضر کیفی و بر مبنای تحلیل عناصر ساختاری در نقاشی است. این نقاشی براساس روش شناسی توصیفی- تحلیلی و شیوه گردآوری اطلاعات به شیوه کتابخانه ای صورت گرفته است. نتایج یافته ها حاکی از آن است که بخش اصلی و قدیم نقاشی توسط نقاشان درباری کار شده و دارای ویژگی نقاشی پیکره نگاری رسمی قاجار است و قسمت دیگر جدیدتر و بعدها به اثر اضافه شده و از کیفیت تصویری پایین تری نسبت به نقاشی بخش قدیم تر برخوردار است.

در نوشتار حاضر تاثیر نقالی و شبیه خوانی به عنوان دو هنر اجرایی، بر تحولات شکلی و محتوایی پرده های درویشی مورد بررسی قرار گرفت. بدین منظور، پس از نگاهی تاریخی به روند نقاشی از بزرگان دین در ایران، مجالس نقش بسته بر یک نمونه پرمخاطب پرده درویشی مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت. شواهد حاکی از آن است که در دوران صفویه پرده های صورت خوانی که شاید نام دیگر بر شمایل خوانی باشد، نقطه آغاز پرده های درویشی است. به تدریج شمایل ها نه در فضایی ایستا، بلکه در میانه عمل یا لحظه ای از رویدادی مشخص نقش زده شدند، سپس بخش های تاثیرگذار از یک واقعه مشخص بر یک پرده نقش زده شدند. ساختار طومارهای نقالی هم در شکل گیری فرمی پرده درویشی بی تاثیر نبودند و شاید بتوان پرده درویشی را از دید ساختاری ترجمان دیداری طومارهای نقالی دانست. گرچه پرده درویشی فاقد ساختار تودرتو است، اما از قصه ای فراگیر و چندین قصه خرد تشکیل شده است. گونه گونی موضوعی مجالس مبتنی بر قصه ها چنان است که بیشتر این مجالس با نقش مرکزی ارتباط موضوعی ندارند. گریز گاه و بی گاه پرده خوان به تصویر مرکزی این ارتباط را برقرار می کند. رواج و شکوفایی شبیه خوانی در دوران قاجار از دید محتوایی بر پرده های درویشی تاثیر گذار بودند.

پرده درویشی موجود درموزه محرم باموضوع واقعه عاشوراوداستان های اخلاقی پندآموز، در 30 مجلس وبا 170 شمایل به قلم محمد تصویرشده است. هدف پژوهش حاضرمطالعه مجالس پرده مذکوردر تطبیق با اسناد ومتن مکتوب ازروایات مذهبی است. برهمین اساس دوپرسش اساسی تحقیق به شرح زیرمی باشد؛1-داستان هریک ازمجالس دراین پرده چیست؟ 2-ذکراین داستان ها در متن مکتوب چگونه بوده است وچه میزان برآمده ازروایات شفاهی است؟. روش پژوهش، توصیفی و تطبیقی می باشد و ازشیوه ی مصاحبه، مشاهده وروش کتابخانه ای ومراجعه به وبگاه های معتبرجهت گردآوری اطلاعات استفاده شده است. نتایج نشان می دهد،هجده مجلس به واقعه عاشورا واتفاقات قبل وبعد آن می پردازد و دوازده مجلس به روایاتی مانند جوانمرد قصاب، پیامبر اکرم درکنار حوض کوثرو... مربوط می شود. تعداد 26 مجلس دراسناد مربوط به روایات مذهبی، واقعه عاشورا، زندگی نامه پیامبران وتاریخ اسلام به طورمستقیم ذکرشده است. درمورد چهار مجلس متن مکتوبی یافت نشد، به نظر می رسد این مجالس بیشتر بر پایه روایت شفاهی و مردمی شکل گرفته باشد