قرآن نِگِل

قرآن نِگِل یکی از نسخه های قدیمی قرآن کریم است که در روستای نِگِل شهرستان سنندج استان کردستان نگهداری می شود. این نوشته در پی آن است که علاوه بر بررسی و تحلیل، ویژگی های این نسخه خطی، اهمیت و جایگاه آن در نزد مردم و چگونگی انتقال به روستای نگل و سوابق تاریخی، نوع خط و زمان نگارش، هنر تذهیب و تشعیر آنرا نیز مشخص نماید. پرسش اساسی تحقیق این است؛ آیا این قرآن در محدوده جغرافیای فرهنگی ایران، با شیوه نگارش خط کوفی ایرانی و بازه زمانی نگارش آن را می توان مشخص نمود؟ فرض بر این است که این قرآن در منطقه خراسان و به خط کوفی ایرانی و در اواخر سده پنجم و اوایل سده ششم هجری نوشته است. این نسخه در قطع رحلی بزرگ و با خط کوفی ایرانی تحریر شده است. هر چند که تعدادی از صفحات نخست آن از بین رفته، ولی 730 صفحه شامل 365 برگ و یک جلد چرمی قهوه ای تیره از آن باقی مانده است. کاغذ آن از نوع سمرقندی است. نتیجه این تحقیق نشان می دهد که قرآن نِگِل در موضوع کتابت و بویژه خط کوفی ایرانی و حفظ آن با این مشخصات و هنر کتاب آرایی از جایگاه خاصی برخوردار بوده است. این نسخه از ابعاد مختلف دارای اهمیت است؛ نخست ابعاد و اندازه آن است، دوم از نظر شیوه نگارش است که با خط پیرآموز یا کوفی ایرانی و با مهارت بالایی کتابت شده است، سوم از نظر تذهیب و به طورکلی کتاب آرایی در نوع خود کاری منحصربفرد محسوب می شود.  

بررسی اسناد بین المللی حفاظت و مرمت نشان دهنده یک تغییر تدریجی در رویکردهای حفاظت و مرمت است. تاکنون رویکردهای متفاوتی در حفاظت و مرمت از میراث فرهنگی حاکم بوده است و این رویکردها، روش و علوم مورداستفاده در حفاظت و مرمت را تحت تأثیر قرار داده اند. رویکرد بالا به پایین تا قبل از منشور بورا حاکم بود و بسیاری از مرمت ها بر پایه این رویکرد شکل گرفته است. در این رویکرد، روش های پوزیتیویستی حاکم هستند که بر جسم و ماده تشکیل دهنده شئ تاریخی فرهنگی تأکید دارند. نتیجه یک سیستم پوزیتیویستی بسیاری از معانی غلیظ مرتبط با میراث، ازجمله احساسات مردم و وابستگی های عاطفی مرتبط با اثر را از دست خواهد داد. پس از «منشور بورا» با گسترش نسبی گرایی فرهنگی رویکرد تغییر کرده و رویکرد پایین به بالا، یعنی مشارکت فعال مردم در حفاظت و مرمت و حفاظت جامعه محور حاکم می شود. نکته مهم این که در عمل کمتر به این موارد پرداخته شده است. عوامل زیادی در فرآیند حفاظت و مرمت دخالت دارند که جامعه اثر یک عامل مهم در فرآیند حفاظت و مرمت است. مردم به عنوان بخش مهمی از ذی نفعان مرتبط با آثار تاریخی فرهنگی، بایستی در فرآیند حفاظت و مرمت درنظر گرفته شوند. هدف از این تحقیق پرداختن به فرآیند حفاظت و مرمت و تأثیرات عوامل اجتماعی دخیل در آن است. یکی از این موارد حفاظت و مرمت قرآن نِگِل در شهرستان سنندج است. نوع خط و ضخامت کاغذ آن موجب شده که مردم باور داشته باشند که از نسخه های آغازین قرآن است. در این جستار فرآیند حفاظت و مرمت قرآن نِگِل با روش کیفی (موردپژوهی) مورد بررسی و تحلیل قرار گرفت. نتایج نشان می دهد که فرآیند حفاظت و مرمت قرآن نِگِل از آنجایی که یک حفاظت و مرمت «جامعه محور» متکی بر علوم نرم و علوم سخت و با یک رویکرد پایین به بالا انجام شده است؛ یک حفاظت و مرمت کاملاً متفاوت و خاص بوده است و از همه این جهات دارای اهمیت است. همچنین مردمی که اثر در آن واقع شده است، سهم مهمی در فرآیند حفاظت و مرمت دارند و بایستی به آن توجه ویژه شود.