پژوهش های جغرافیای برنامه ریزی شهری

سرمایه اجتماعی به عنوان یک عنصر کلیدی در بازآفرینی شهری شناخته می شود. ازآنجایی که این گونه از سرمایه تسهیلگر بازآفرینی جامعه محلی بوده و موفقیت پروژه های بازآفرینی بدان وابسته است، ضعف در مؤلفه های آن می تواند اثرات منفی بر پروژه های بازآفرینی داشته باشد. پژوهش حاضر به بررسی تأثیر سرمایه اجتماعی و مؤلفه های آن بر مؤلفه اقتصادی محرک بازآفرینی شهری در محله تاریخی فیض آباد کرمانشاه پرداخته است. در این مطالعه، 180 پرسشنامه تکمیل و با استفاده از مدل سازی معادلات ساختاری تحلیل شد. هفت مؤلفه شامل احساس تعلق، حمایت نهادهای اجتماعی، مقبولیت ارزش ها، درک مشترک، شبکه ها، قابلیت اعتماد و مشارکت مدنی به عنوان مؤلفه های سرمایه اجتماعی شناسایی شدند. همچنین سه عامل اقتصادی محرک بازآفرینی شامل باور به افزایش ارزش املاک، تمایل به استفاده از وام ها و انگیزه اختصاص درآمد شخصی به پروژه ها بررسی شد. یافته ها حاکی از آن است که تنها دو مؤلفه «احساس تعلق» و «درک مشترک و همیاری» بر مؤلفه اقتصادی محرک بازآفرینی تأثیر مثبت و معنادار دارند. اما این تأثیرگذاری در سایر عوامل به صورت مستقیم دیده نمی شود. عواملی چون «مقبولیت ارزش ها»، «مشارکت مدنی» و «شبکه ها، روابط و ارتباطات» به صورت غیرمستقیم تأثیرگذار هستند. ارتباط ساکنین با یکدیگر (سرمایه درون گروهی) از وضعیت مطلوبی برخوردار است اما ارتباط ضعیف آنان با نهادهای حاکمیتی و عدم اعتماد به شهرداری و دولت، سبب ضعف در سرمایه اجتماعی میان گروهی و برون گروهی شده است. بنابراین ناکارآمدی های شهرداری و دولت، پتانسیل های سرمایه اجتماعی محله تاریخی فیض آباد را برای بازآفرینی پایدار محدود ساخته است.

مطالعات و ارزیابی فقر شهری با هدف شناسایی علل و عوامل مؤثر بر شکل گیری و تداوم محرومیت در مناطق شهری، ارائه راهکارهای علمی و عملی برای کاهش نابرابری های اجتماعی و اقتصادی، و بهبود شرایط زندگی ساکنین مناطق کم برخوردار انجام می شود. این مطالعات به برنامه ریزان و مدیران شهری کمک می کند تا با درک دقیق تری از وضعیت موجود، اقدامات هدفمند و مؤثری را برای توسعه پایدار شهری طراحی و اجرا کنند. هدف تحقیق حاضر شناسایی و تحلیل عوامل مؤثر بر فقر با استفاده از شاخص های اقتصادی، اجتماعی، کالبدی و دسترسی به خدمات عمومی و تعیین تأثیر هر یک از آن ها بر وضعیت فقر شهری و تبیین الگوی فضایی فقر شهری در شهر مهاباد می باشد. در این راستا، ابتدا ۲۰ معیار مؤثر در فقر شهری در ۴ بعد اصلی دسته بندی شدند. سپس، این معیارها با استفاده از فرایند تحلیل شبکه وزن دهی شدند. در مرحله بعد، برای مدل سازی مکانی فقر شهری، معیارهای انتخاب شده با به کارگیری مدل فازی گاما ترکیب شدند. نتایج پژوهش نشان می دهد که محلات شمال غربی و مرکزی از فقر شهری کمتری برخوردار هستند، اما با فاصله گرفتن از این نواحی و حرکت به سمت حاشیه ها، فقر شهری به تدریج افزایش می یابد. به طورکلی 30.97 درصد از مساحت محدوده موردمطالعه دارای وضعیت مطلوب و نسبتاً مطلوب، 21.08 درصد دارای وضعیت متوسط و 47.95 درصد دارای وضعیت نامطلوب و نسبتاً نامطلوب است. بررسی شاخص خودهمبستگی فضایی موران (۰.۲۴) نشان دهنده عدم توزیع تصادفی ویژگی های فقر شهری و وجود الگوی خوشه ای در محدوده موردمطالعه است.

افزایش جمعیت شهری و سالخوردگی جمعیت دو مشخصه اصلی قرن بیست و یکم عنوان شده است. سالخوردگی جمعیت در سطح جهانی پدیده ای فراگیر بوده که از عوامل متعددی نشات می گیرد. هدف این پژوهش تحلیل پیشران های مؤثر بر سالمندی شهر تهران است. روش پژوهش، روش ترکیبی است. برای شناسایی اولیه پیشران ها از روش مرور دامنه ای و مصاحبه نیمه ساخت یافته بر اساس مدل STEEPV، برای تکمیل فهرست پیشران ها و تعیین میزان اهمیت آن ها از روش دلفی و برای تحلیل تأثیرات متقاطع از تحلیل ساختاری میک مک استفاده شده است. یافته ها نشان داد متغیرهای رکود اقتصادی، جهانی شدن و ارزش های مدرن و قدرت خرید به عنوان پیشران های مستقل و متغیرهای وضعیت اقتصادی جامعه، فقر، نرخ بیکاری و اشتغال، نابرابری اقتصادی، سبک زندگی، کیفیت زندگی، نرخ مهاجرت، ثبات سیاسی، فردگرایی و ارزش های فردی، شهرنشینی، باورها و ارزش های اجتماعی، نابرابری اجتماعی، سرمایه اجتماعی به عنوان متغیرهای دووجهی بیش از سایر متغیرها در تعیین وضعیت سالمندی شهر تهران نقش خواهند داشت. نتایج نشان داد باتوجه به وضعیت موجود، ماهیت پیشران ها و چشم انداز تغییرات اجتماعی و اقتصادی، جمعیت شهر تهران با سرعت بیشتری به سمت سالمندی حرکت خواهد کرد و تحقق سالمندی مفرط در شهر تهران واقعیتی گریزناپذیر است؛ بنابراین توصیه می شود برای مدیریت پدیده سالمندی و پیامدهای آن، در کنار سیاست گذاری برای بهبود وضعیت اقتصادی و مدیریت تغییرات اجتماعی برای کاهش سرعت سالمندی، نسبت به اجرای راهبرد سالمندی فعال و بهبود و اصلاح محیط کالبدی و اجرای سیاست های شهر دوستدار سالمند اهتمام ویژه داشته باشند.

در مواجهه با چالش های ناشی از گسترش بی ضابطه شهری، این پژوهش با رویکردی یکپارچه و داده محور، به تحلیل رابطه میان الگوهای تراکم ساختمانی و شاخص های زیست محیطی در قالب الزامات شهر هوشمند در شهر ارومیه پرداخته است. هدف اصلی، تدوین الگویی علمی برای مدیریت بهینه تراکم و ارتقاء کیفیت زندگی شهری است. پژوهش با روش توصیفی–تحلیلی و چارچوبی چندسطحی انجام شده و از مدل چیدمان فضا (Space Syntax) در نرم افزار DepthmapX، تحلیل های مکانی در محیط ArcMap، مدل Kernel Density و داده های میدانی شامل برداشت های فضایی و پرسشنامه های لیکرتی استفاده شده است. یافته ها نشان از وجود ناهماهنگی فضایی میان تراکم های ساختمانی با خدمات عمومی، حمل ونقل و فضاهای سبز دارد. تحلیل نهایی نشان داد که تراکم ساختمانی ۵ طبقه با میانگین امتیاز ۸.۱۰ از ۱۰، بالاترین سطح سازگاری را با شدر مواجهه با چالش های ناشی از گسترش بی ضابطه شهری، این پژوهش با رویکردی یکپارچه و داده محور، به تحلیل رابطه میان الگوهای تراکم ساختمانی و شاخص های زیست محیطی در قالب الزامات شهر هوشمند در شهر ارومیه پرداخته است. هدف اصلی، تدوین الگویی علمی برای مدیریت بهینه تراکم و ارتقاء کیفیت زندگی شهری است. پژوهش با روش توصیفی–تحلیلی و چارچوبی چندسطحی انجام شده و از مدل چیدمان فضا (Space Syntax) در نرم افزار DepthmapX، تحلیل های مکانی در محیط ArcMap، مدل Kernel Density و داده های میدانی شامل برداشت های فضایی و پرسش نامه های لیکرتی استفاده شده است. یافته ها نشان از وجود ناهماهنگی فضایی میان تراکم های ساختمانی با خدمات عمومی، حمل ونقل و فضاهای سبز دارد. تحلیل نهایی نشان داد که تراکم ساختمانی ۵ طبقه با میانگین امتیاز 10/8 از ۱۰، بالاترین سطح سازگاری را با شاخص های زیست محیطی و شهر هوشمند داشته و در جایگاه نخست قرار می گیرد. پس از آن، تراکم ۶ طبقه با امتیاز 99/7 در رتبه دوم قرار دارد. این یافته ها حاکی از آن است که تراکم های معقول و برنامه ریزی شده می توانند بدون خدشه به کیفیت زیست محیطی، بستری برای ارتقاء زیست پذیری شهری فراهم کنند. نتیجه گیری پژوهش، بر ضرورت استفاده از اصول طراحی پایدار، ظرفیت سنجی محیطی و ابزارهای تحلیلی هوشمند در سیاست گذاری و طراحی شهری تأکید دارد. این چارچوب می تواند برای شهر ارومیه و سایر شهرهای درحال توسعه، مبنایی برای تصمیم گیری های مبتنی بر شواهد و طراحی شهری مشارکتی در راستای تحقق شهر هوشمند و زیست پذیر باشد..اخص های زیست محیطی و شهر هوشمند داشته و در جایگاه نخست قرار می گیرد. پس از آن، تراکم ۶ طبقه با امتیاز ۷.۹۹ در رتبه دوم قرار دارد. این یافته ها حاکی از آن است که تراکم های معقول و برنامه ریزی شده می توانند بدون خدشه به کیفیت زیست محیطی، بستری برای ارتقاء زیست پذیری شهری فراهم کنند. نتیجه گیری پژوهش، بر ضرورت استفاده از اصول طراحی پایدار، ظرفیت سنجی محیطی و ابزارهای تحلیلی هوشمند در سیاست گذاری و طراحی شهری تأکید دارد. این چارچوب می تواند برای شهر ارومیه و سایر شهرهای در حال توسعه، مبنایی برای تصمیم گیری های مبتنی بر شواهد و طراحی شهری مشارکتی در راستای تحقق شهر هوشمند و زیست پذیر باشد.

توسعه شهری مبتنی بر تحقق کشاورزی شهری، گامی کلیدی در جهت پایداری شهرها خصوصاً در شهرهای مستعد کشاورزی است. هدف پژوهش حاضر سنجش میزان قابلیت پیاده سازی کشاورزی شهری در شهر رشت از نظر شهروندان است که با استفاده از روش توصیفی- تحلیلی صورت گرفته است. گردآوری اطلاعات پژوهش در خصوص میزان تمایل شهروندان بر تحقق کشاورزی شهر رشت با استفاده از توزیع 383 پرسشنامه در میان شهروندان شهر رشت و بر اساس روش دلفی صورت گرفته است. در این زمینه ابعاد اقتصادی، اجتماعی، زیرساخت ها و امکانات و نقش دولت در بسترسازی توسعه کشاورزی شهری به عنوان عوامل مؤثر بر میزان تمایل شهروندی به تحقق کشاورزی شهری در شهر رشت با بهره گیری از مدل معادلات ساختاری و با تحلیل PLS انجام شده است. نتایج پژوهش نشان داد که عامل جبران دستمزد یا حقوق کم از شغل فعلی بیش ترین تأثیر را در عامل اقتصادی دارد، به عبارتی پاسخگویان معتقدند که بیشترین نقش تمایل به کشاورزی شهری از نظر تأثیر بر عامل اقتصادی از طریق تمایل به کشاورزی شهری برای جبران دستمزد و حقوق پایین شغل فعلی شهروندان است؛ همچنین اثر تمایل به تأمین نیروی کار از میان شهروندان و علاقه مندان بیش ترین وزن در عامل اجتماعی داشته و پس ازآن تلاش مدیران دولتی و شهری برای ترویج کشاورزی شهری بیش ترین تأثیر در عامل نقش دولت دارد، عوامل دسترسی به منابع انسانی و حمایت از تخصیص فضای شهری به فضای کشاورزی شهری دیگر عوامل مؤثر بر تحقق این امر در شهر رشت است.

در دهه های اخیر، با افزایش مخاطرات و بلایا، نیاز به افزایش تاب آوری جوامع بیش ازپیش اهمیت یافته است. یکی از ابعاد مهم تاب آوری و مدیریت بحران در بافت های شهری، ابعاد کالبدی تاب آوری است که به طور سیستماتیک عناصر و ساختار کالبدی بافت را مورد ارزیابی قرار می دهد. هدف از این پژوهش پاسخ به این سؤالات است که ۱. شاخص های تأثیرگذار در تاب آور نمودن بعد کالبدی- فضایی بافت های شهری در برابر مخاطرات طبیعی کدام اند؟، ۲. بافت تاریخی شهر شیراز بر اساس این شاخص ها در مواجهه با مخاطرات طبیعی (به ویژه زلزله) در چه وضعیتی قرار داد؟ در این راستا در پژوهش حاضر با روش توصیفی-تحلیلی به صورت کاربردی و با استفاده از روش تحلیل موردی با گردآوری داده ها به شیوه کتابخانه ای و اسنادی و پرسشنامه دلفی به بررسی بافت تاریخی شهر شیراز پرداخته شده است. نتایج ارزیابی داده ها نشان می دهد که شاخص های نوع سازه، قدمت و کیفیت ابنیه به ترتیب بیشترین تأثیر و شاخص های کاربری زمین، دانه بندی و اختلاط کاربری کمترین تأثیر را در کاهش تاب آوری بافت تاریخی شهر شیراز دارند. در مجموع تحلیل های صورت گرفته بافت تاریخی شهر شیراز در سطح متوسطی از تاب آوری کالبدی قرار دارد و فرسودگی و افت کیفیت زیست به صورتی نسبی درون بافت متفاوت است به طوری که قسمت های شمالی، جنوبی و جنوب شرقی منطقه نسبت دیگر قسمت ها با مشکلات کالبدی بیشتری مواجه هستند. با توجه به مدیریت بحران و شاخص های مورد تحلیل، بسترسازی حمل ونقل اضطراری و اورژانس و خدمات رسانی به عمق محلات بافت، ارتقاء کیفیت مدیریت محلی در منطقه و افزایش زمینه های لازم جهت همکاری گروه های محله ای جهت بازسازی های محله محور و ... اصلی ترین راهبردها و راهکارهای حفظ و ارتقاء وضعیت تاب آوری در بافت تاریخی شهر شیراز است.

شهر اصفهان با چالش های زیست محیطی متعددی نظیر بحران آب، آلودگی هوا و تغییرات اقلیمی روبه روست؛ چالش هایی که کیفیت زندگی شهروندان را به شدت تهدید کرده و مانعی جدی در مسیر تحقق توسعه پایدار شهری به شمار می روند. در این میان، «برنامه ۱۴۱۰ شهرداری اصفهان» به عنوان طرحی کلان، با هدف بهبود شرایط زیست محیطی، ارتقاء کیفیت زندگی و افزایش تاب آوری شهر در برابر مخاطرات محیطی، تدوین شده است. پژوهش حاضر با هدف تحلیل ژرف تر عوامل مؤثر بر بحران های زیست محیطی و شناسایی راهکارهای مؤثر، پایدار و قابل اجرا برای مواجهه با آن ها انجام شده است. مسائل زیست محیطی در این مطالعه در چهار سطح تحلیلی موردبررسی قرارگرفته اند: نخست، مشکلات آشکار و روزمره؛ دوم، عوامل ساختاری و مدیریتی؛ سوم، الگوهای فکری مؤثر بر سیاست گذاری شهری و چهارم، باورها و نمادهای فرهنگی که نگرش عمومی به محیط زیست را شکل می دهند. داده های تحقیق از طریق مطالعه اسناد، تحلیل گزارش های شهرداری، انجام نظرسنجی از شهروندان و مصاحبه با ۳۰۰ نفر از نخبگان، خبرگان و مدیران شهری گردآوری شده است. نتایج نشان می دهد که برنامه ۱۴۱۰ در مسیر اجرا با چالش های اساسی مواجه است و برای تحقق اهداف خود نیازمند رویکردی جامع، سیستم محور، مشارکتی و فرابخشی است. نبود هماهنگی بین بخشی، کمبود منابع مالی، ضعف در یکپارچگی نهادی، و نادیده گرفتن ظرفیت های مردمی از موانع اصلی در مسیر پیش روی آن به شمار می روند. همچنین، یافته ها حاکی از آن است که بدون اصلاح نگرش های مدیریتی و بازنگری در مدل های حکمرانی شهری، دستیابی به بهبود معنادار در وضعیت زیست محیطی شهر امکان پذیر نخواهد بود.

ساختمان های بلندمرتبه در گذشته نماد قدرت و پیشرفت جوامع فناوری محور بودند. امروزه اما، به عنوان راه حلی برای پاسخ به رشد شتابان و گسترش افقی شهرها مطرح می شوند. این نوع توسعه، بسیاری از مسائل شهری مانند کمبود زمین و مسکن را تا حدی پوشش می دهد. بنابراین، هدف از این مطالعه بررسی آماری و مکانی پیامدهای بلندمرتبه سازی به منظور ارزیابی بهینه مکان یابی در شهر اراک است. پژوهش حاضر از نظر هدف، کاربردی و از نظر ماهیت، توصیفی و با رویکرد پیمایشی بوده و برای گردآوری داده ها از روش های کتابخانه ای و میدانی بهره گرفته شد. بررسی و تجزیه وتحلیل داده ها با استفاده از تحلیل های آماری (تی تک نمونه ای و رگرسیون) در SPSS و تحلیل های مکانی (پتانسیل سنجی با روش های SWARA و همپوشانی فازی در GIS) انجام شد. نتایج پژوهش نشان داد ساکنین ساختمان های بلندمرتبه در شهر اراک نسبت به ابعاد اقتصادی و دسترسی در مقایسه با سایر ابعاد رضایت بیش تری دارند. همچنین نتایج آزمون تی تک نمونه ای نشان داد مقادیر میانگین ابعاد موردپژوهش در حجم نمونه با مقادیر میانگین جامعه آماری دارای تفاوت معناداری است. علاوه بر آن با توجه به آزمون رگرسیون ارتباط معناداری میان متغیر مستقل و متغیر وابسته وجود داشته و دراین بین ابعاد اقتصادی، امنیت و دسترسی به ترتیب دارای بیش ترین ارتباط و تأثیرگذاری بر روی ساختمان های بلندمرتبه در محدوده شهر اراک بودند. نتایج پتانسیل سنجی نیز نشان داد از مجموع مساحت منطقه موردمطالعه 6081/48 هکتار در کلاس با پتانسیل خیلی بالا قرار دارد. این مناطق عمدتاً در قسمت های مرکزی و جنوب شرقی منطقه موردمطالعه واقع شده اند.