جغرافیا و آمایش شهری - منطقه ای

خانوارهای شهری پلدختر همانند سایر شهرهای متوسط و کوچک اندام کشور که رویه کشاورزی دارند، با مسائلی چون: بیکاری، فقدان نوآوری و فن آوری های، پایین بودن درآمد، عدم پایداری اشتغال و فقدان انگیزه برای زندگی مواجه هستند که این مسائل زمینه ساز مشکلات زیادی برای خانوار های این نوع شهرها شده و باعث بروز نابسامانی هایی چون مهاجرت و مهم تر از همه افزایش فقر آن ها شده است. در این زمینه مجموعه عوامل و سرمایه های خانوادگی بر فرصت های معیشتی و یا بر فقر آن ها تأثیرگذار است. شناسایی نوع عامل راه حل مفیدی برای برنامه ریزان توسعه شهری و کاهش فقر می باشد. در پژوهش حاضر به شناسایی عوامل و سرمایه های خانوادگی مؤثر فقر شهری پلدختر پرداخته شد. پژوهش حاضر از نظر هدف، کاربردی و از نظر روش به صورت توصیفی-تحلیلی است. جامعه آماری، خانوارهای شهری پلدختر است که با استفاده از نمونه گیری سهمیه ای و تصادفی ساده 380 خانوار انتخاب شد. برای گردآوری داده ها با توجه به مدل ها و اهداف از پرسش نامه و سؤالات کمّی (طیف لیکرت) استفاده شد. برای تجزیه وتحلیل داده ها و شناسایی عوامل خانوادگی از معادلات ساختاری (SEM) در نرم افزار « Amos » استفاده گردید. جهت شناسایی راهکارهای کاهش فقر نیز از روش های کیفی مانند مصاحبه استفاده شد. نتایج پژوهش نشان داد که عوامل اقتصادی/مالی با ضریب تأثیر 68/0، فیزیکی با ضریب 32/0، اجتماعی با ضریب تأثیر 11/0 و سرمایه انسانی با ضریب تأثیر 05/0 بیشترین تأثیر را بر فقر شهری داشته است. نتایج طرح در زمینه راهکارهای کاهش فقر نشان داد که ایجاد فرصت های شغلی انعطاف پذیر خانوادگی، سرمایه گذاری در محلات و مناطق محروم شهری، ارتقای آموزش و مهارت آموزی افراد فقیر شهری، حمایت از اقلیت ها، مهاجران و افراد فقیر (آموزش و خدمات)، مشارکت دادن ساکنان محله های فقیرنشین در تصمیم گیری های شهری، مبارزه با فساد و توزیع عادلانه منابع عمومی، بهسازی سکونتگاه های فقیر و غیررسمی و گسترش و توسعه حمل ونقل عمومی رایگان مهم ترین اقدامات کاهش فقر شهری در شهر پلدختر می باشد.

حکمرانی شهری اجتماع محور به عنوان یکی از رهیافت های نوین بازآفرینی شهری، نیازمند نهادهایی برای ایجاد پیوند مؤثر میان جامعه محلی و مدیریت رسمی است. دفاتر توسعه محلی در ایران پس از دهه ۱۳۹۰ در پاسخ به این ضرورت شکل گرفت. با وجود کارکردهای مثبت، این دفاتر همچنان با چالش های قانونی و نهادی متعددی مواجه اند. پژوهش حاضر با هدف تحلیل این چالش ها با تمرکز بر حکمرانی شهری اجتماع محور و دفاتر توسعه محلی در محله های همت آباد و سفلی شهر اصفهان انجام شده است. این دو محله هر یک دارای ویژگی های کالبدی و اجتماعی متمایزی هستند. روش تحقیق توصیفی–تحلیلی و از نوع کاربردی بوده و برای گردآوری داده ها از مطالعات اسنادی، پرسش نامه میدانی و تحلیل های آماری استفاده شد. جامعه آماری شامل ساکنان محلات مذکور و متخصصان فعّال در حوزه بازآفرینی شهری بود. ابزارهای آماری مورد استفاده نرم افزارهای «SPSS» و «Excel» و آزمون های فریدمن و همبستگی پیرسون بودند. یافته ها نشان داد عوامل متعددی بر عملکرد دفاتر توسعه محلی مؤثر هستند. در میان آن ها، نبود جایگاه قانونی مشخص، ضعف هماهنگی نهادی، کمبود منابع مالی، فقدان تخصص کافی در نهادهای محلی و عدم اعتماد میان شهروندان و مدیریت رسمی از مهم ترین موانع شناسایی شده اند. همچنین مقایسه دو دفتر مورد مطالعه بیانگر تفاوت در رویکردها و نتایج عملکردی بود به گونه ای که دفتر همت آباد با تکیه بر اصول حقوقی و کالبدی توانست اعتماد نسبی ساکنان را جلب کند و در برخی پروژه های نوسازی موفق تر عمل کند در حالی که دفتر سفلی با تمرکز بر ابعاد اجتماعی–فرهنگی نتوانست هماهنگی مؤثر نهادی و اعتماد عمومی را ایجاد نماید. نتایج تحقیق بر ضرورت بازنگری در ساختار قانونی دفاتر، ارتقای ظرفیت های نهادی و تسهیل گری، آموزش تخصصی مدیران و تسهیل گران و ایجاد نظام مالی پایدار تأکید دارد. این اقدامات می تواند به ارتقای حکمرانی شهری اجتماع محور و بهبود فرآیند بازآفرینی محلات ناکارآمد کمک نماید.

بیمارستان ها یکی از مهمترین زیرساخت های بهداشتی-درمانی می باشند که تقاضا برای دسترسی مناسب به این خدمات، متناسب با افزایش جمعیت و همین طور بهبود استانداردهای زندگی، بالا می رود. اسلامشهر یکی از شهرهای مهم استان تهران و پرجمعیت ترین شهر این استان بعد از شهر تهران است که با توجه به جمعیت بالای آن، در حال حاضر فقط دو بیمارستان دارد که مجموعاً 230 تخت دارند. این شهر برای رسیدن به استاندارد کشوری حداقل 350 تخت دیگر نیاز دارد؛ بنابراین هدف این پژوهش شناسایی مکان های بهینه جهت ایجاد این زیرساخت مهم در سطح این شهر و همین طور ارزیابی مکان گزینی بیمارستان های موجود می باشد. برای این منظور، از معیارهای چون: دسترسی مناسب، شاخص های محیطی و شاخص های اجتماعی-اقتصادی استفاده شده است. در این مقاله چهارچوبی مبتنی بر «GIS» و تحلیل تصمیم گیری چندمعیاره «MCDA» جهت شناسایی مکان های بهینه احداث بیمارستان در شهر اسلامشهر ارائه شده است. از آن جا که یکی از موارد مهم در تصمیم گیری ها، مشارکت شهروندان می باشد؛ بنابراین از نظرات سه دسته از افراد شامل: پزشکان، کارشناسان برنامه ریزی شهری و همین طور بیماران و مردم عادی که به بیمارستان مراجعه کرده اند، استفاده شده است. ارزیابی وضعیت بیمارستان های موجود با تلفیق نظرات هر سه گروه از شهروندان نشان داد که میزان تناسب مکان گزینی دو بیمارستان موجود ۸.۲ و ۷.۹  از مقدار ۱۰ می باشد در حالی که بهترین مکان بهینه شناسایی شده از دیدگاه آن ها دارای امتیاز ۹.۳ است. در نهایت نیز مکان های بهینه جهت احداث بیمارستان های جدید پیشنهاد شده است.

این پژوهش به بررسی تأثیر توسعه فیزیکی شهرستان فیروزآباد بر سکونتگاه های روستایی با استفاده از شاخص نرمال شده ساخت وساز پرداخته است. هدف اصلی تحقیق، تحلیل تأثیرات گسترش مناطق ساخت وساز بر جمعیت و پایداری روستاها در دوره های زمانی مختلف (1975-1990، 1990-2000، 2000-2014 و 2014-2024) می باشد. داده های ماهواره ای مورداستفاده شامل تصاویر سری های لندست بوده که از طریق گوگل ارث انجین پردازش و شاخص نرمال شده ساخت وساز برای هر دوره استخراج گردیده است. همچنین نقشه های تراکم جمعیت روستاها برای سال های مختلف با استفاده از داده های آماری و سیستم اطلاعات جغرافیایی تهیه شده است. نتایج نشان می دهد که گسترش مناطق ساخت وساز عمدتاً در نزدیکی سکونتگاه های پرجمعیت و اراضی حاصلخیز کشاورزی رخ داده است. این توسعه، به ویژه در دوره 2014-2024، موجب کاهش اراضی کشاورزی و تغییرات گسترده در کاربری زمین شده است. بررسی تراکم جمعیت نشان می دهد که روستاهای نزدیک به شهر فیروزآباد، بیشترین تأثیر را از توسعه فیزیکی داشته اند که به کاهش معیشت کشاورزی و افزایش ساخت وساز منجر شده است. در مقابل، برخی روستاهای دورافتاده با کاهش تراکم جمعیت و خالی شدن از سکنه مواجه بوده اند. این تغییرات، چالش های جدی برای پایداری سکونتگاه های روستایی ایجاد کرده و نیازمند مدیریت پایدار کاربری اراضی، برنامه ریزی فضایی مناسب و نظارت مستمر بر روند توسعه ساخت وساز است. تحلیل نقشه های شاخص نرمال شده ساخت وساز و تراکم جمعیت نشان می دهد که بین افزایش تراکم جمعیت و توسعه ساخت وساز در روستاهای شهرستان فیروزآباد ارتباط معناداری وجود دارد. مناطق پرجمعیت تر به دلیل زیرساخت ها و دسترسی به امکانات، ساخت وسازهای بیشتری را تجربه کرده اند. در مقابل، مناطق کم جمعیت تر ازنظر توسعه ساخت وساز و جذب جمعیت وضعیت کمتری داشته اند. نمونه روستاهایی که توسعه ساخت وساز بیشتری را تجربه و کشاورزی آب ها افت محسوس داشته می توان به جایدشت، احمدآباد، بایگان اشاره کرد. در مقابل روستاهای خرقه، دهویه، منارویه، قصرعاصم با جمعیت کمتر و ساخت وساز کمتر و مهاجرت بیشتر به طرف شهر را داشته اند.

قیمت مسکن از نظر اقتصادی چه در سطح ملی و چه محلی از اهمیت بالایی برخوردار است . در سال های اخیر و به دنبال افزایش شدید و سریع قیمت مسکن در ایران، سیاست گذاران و مسئولان بر شناسایی مکانیسم این افزایش ها و عوامل تعیین کننده مرتبط با آن متمرکز شده اند. قیمت مسکن تحت تأثیر عوامل متعددی از جمله: کیفیت زیرساخت های حمل ونقل، دردسترس بودن و دسترسی به خدمات عمومی، وضعیت اجتماعی-اقتصادی ساکنان، موقعیت مکانی و ویژگی های محله ها است. هدف این تحقیق بررسی توزیع کاربری های خدمات شهری شامل (فاصله از مرکز شهر، شبکه معابر، مراکز تجاری و بوستان ها و فضای سبز) بر قیمت زمین در شهر ایلام است. این تحقیق به لحاظ هدف، کاربردی و از لحاظ روش شناسی، توصیفی-تحلیلی مبتنی بر مطالعات اسنادی و بررسی های میدانی است. برای تجزیه وتحلیل داده ها از شاخص های آماری موران، نزدیک ترین فاصله همسایگی و مدل وزنی جغرافیایی در نرم افزار «ArcGIS» استفاده شد. نتایج نشان می دهد پراکندگی مساحت کاربری های فضاهای سبز و کاربری های تجاری بر اساس نزدیک ترین همسایه به صورت خوشه ای است. نتایج حاصل از الگوریتم تحلیل لکه های داغ نشان دهنده توزیع قیمت بالا در مرکز شهر بوده و در سایر مناطق همگنی کمتر بوده و در لکه خاصی قرار نمی گیرد. لکه های سرد نیز بیشتر در سمت خارج از مرکز و به سمت حاشیه شهر دیده می شود.

باران های سیل آسا، خطری جدی است که نگرانی های مشخصی را در سیاست شهری مطرح کرده و شدت آن رو به فزونی است. در این بررسی، مفهوم تاب آوری در برابر سیل از نقطه نظر بقا و تمرکز بر ثبات یا پویایی مطرح گردید. تحقیق حاضر به شیوه توصیفی-تحلیلی انجام شده و داده های مورد نیاز، به شیوه نظرسنجی و میدانی گردآوری شد. برای گردآوری داده ها از پرسش نامه استفاده شد. این پرسش نامه به لحاظ روایی و پایایی، مورد ارزیابی قرارگرفت. مطابق دیدگاه صاحب نظران حوزه های مدیریت خطر سیل، مدیریت شهری و سیاست گذاری و ضریب آلفای کرونباخ (در حد 81/0) تناسب پرسش نامه مورد تأیید قرارگرفت. برای تعیین وضعیت در برابر سیل، 16 شاخص در قالب آسیب پذیری مکان، حساسیت فردی و ظرفیت های فردی و محله ای مورد بهره برداری قرارگرفت. داده های گردآوری شده، به روش نرمال سازی حداقل-حداکثر بی مقیاس شدند و به هر محله نمره نسبی بین 0 و 1 اختصاص یافت. نتایج نشان داد که وضعیت مسکن نقش مهمی در آسیب پذیری در مقابل سیل داشته است. به همین دلیل، زیرزمین ها، بیشترین آسیب را دریافت نموده و در سیل 1403، خسارات بیشتری دیدند. همچنین ااثرات سیل در اثر تغییرات حادث شده در زیرساخت های حمل ونقل افزایش یافته است و ساختار و شرایط کالبدی محل نیز در آسیب پذیری مؤثر بود. در مجموع، داده های به دست آمده مشخص ساخت که حساسیت های فردی نسبت به سیل در محلات محدوده مورد بررسی متفاوت است. به طورکلی، ارتباط بین آسیب پذیری اجتماعی-فضایی و عدم ارتباط مسئولیت و ظرفیت های قبلی، ابعاد بیشتری از مشکلات مربوط به تاب آوری در مقابل سیل را روشن ساخت؛ بنابراین بایستی نگرش های کنونی از تاب آوری شهر در قبال سیل به خصوص در مناطق فقیر و حاشیه ای چون نه دره، در عمل به شکلی مد نظر قرارگیرد که به جای نادیده گرفتن تفاوت های اجتماعی و فضایی، تأکید اصلی را بر بقا و شکوفایی بگذارد.

مطالعه تاب آوری شهرهای حاشیه رودخانه نظیر حمیدیه که مستقیماً در معرض خطر طغیان قراردارند، به دلیل تشدید سیلاب ها ناشی از شهرنشینی و تغییرات اقلیمی، حیاتی است. این پژوهش با هدف افزایش ظرفیت شهر در مقابله با سیل و کاهش اثرات منفی آن، به ارزیابی ریسک سیل در شهرستان حمیدیه می پردازد. بدین منظور، یک چهارچوب نوین با تلفیق مدل تصمیم گیری چندمعیاره AHP مبتنی بر GIS با تحلیل هم خطی شاخص ها، تحلیل حساسیت وزن ها و تحلیل همبستگی چندمتغیره توسعه یافت. در این رویکرد، ۱۵ شاخص مستقل (بدون چندخطی) برای شناسایی مناطق بالقوه خطر، آسیب پذیری و ریسک سیل ترکیب شدند. نتایج نشان داد که بیش از ۲۵ درصد از کل مساحت شهرستان در سطح خطر سیل بالا و بسیار بالا قرار دارد. همچنین، ۸۰ درصد بافت شهری حمیدیه در ناحیه ریسک متوسط تا بسیار بالا طبقه بندی می شود. نقشه مناطق با خطر سیل با ROC - AUC بالای ۹۰ درصد و مقادیر MSE و RMSE کمتر از ۴۰ درصد، دقت و قابلیت اطمینان بالایی را نشان می دهد. تحلیل حساسیت در این پژوهش، نقش مهم شاخص ها را آشکار ساخته و زمینه را برای تحقیقات آتی فراهم می کند. این مدل قوی و معتبر، نتایج قابل اتکایی ارائه می دهد که به مدیریت پایدار سیل کمک کرده و استراتژی های آن در مناطق مشابه قابل استفاده است.

مؤلفه های هوشمندسازی، روز به روز در حال بهبود هستند و به یکی از مهم ترین ابزارهای توسعه تبدیل شده اند. روند رو به رشد کاربرد فناوری های جدید به همراه افزایش شهرنشینی، حکمرانی و مدیریت مشارکتی، نیاز به استفاده از راهکارهای هوشمندسازی در توسعه پایدار شهری را بیش ازپیش آشکار کرده است. مدیران شهری می توانند این فرآیند را با ارتقا و استفاده مستمر از ظرفیت های سخت افزاری و نرم افزاری هوشمندسازی، تسریع نمایند. در این مقاله، مشخصه ها و روش های هوشمندسازی فضاها و اماکن شهری در همدان با تأکید بر پیاده راه بوعلی در بخش مرکزی این شهر بررسی شده است. داده های این پژوهش به روش پیمایشی و با استفاده از ابزار پرسش نامه در قالب شش مؤلفه اصلی: حکومت، اقتصاد، زندگی، حمل ونقل، جامعه و محیط به دست آمده است. جامعه آماری، شامل متخصصین حوزه مدیریت شهری، شهرسازی و هوشمندسازی بوده و انتخاب این افراد با استفاده از روش نمونه گیری هدفمند و گلوله برفی انجام گرفته است. تحلیل داده ها با استفاده از نرم افزار آماری «spss»، آزمون تی تک نمونه ای و آزمون فریدمن انجام شده است. نتایج آزمون تی تک نمونه ای نشان می دهد که مدیریت شهری در هوشمندسازی شهر همدان، در مؤلفه های زندگی هوشمند (میانگین 12/10)، مردم هوشمند (میانگین 98/12)، حمل ونقل هوشمند (میانگین 24/17) و اقتصاد هوشمند (میانگین 20/15) با تأثیر مطلوب و در مؤلفه های محیط زیست هوشمند (میانگین 87/13) و حکومت هوشمند (میانگین 06/10) با تأثیر نامطلوب مواجه بوده است. همچنین، براساس نتایج آزمون آماری فریدمن، مدیریت شهری همدان در احداث پیاده راه بوعلی، بیشترین تأثیر را به ترتیب بر مؤلفه های زندگی هوشمند (با میانگین 68/3)، حمل ونقل هوشمند (با میانگین 12/3)، و مردم هوشمند (با میانگین 08/3) داشته است.