تاریخ و فرهنگ

در ایام و ادوار پیشامدرن، به موازات تحولات سیاسی فراگیر، شهرهای جهان اسلام، حتی شهرهای مرکزِ تمدن نیز در معرض تغییرات مهم قرار می گرفتند تا جایی که اغلب جایگاه این شهرها در جغرافیای سیاسی، اجتماعی و فرهنگی تمدنی در جهان اسلام و یا در میان مناطق هم جوار تغییر می یافت. این مهم درباره شهر قاهره، مهم ترین شهر اسلامی شمال آفریقا نیز صدق می کند. مقاله حاضر می کوشد با بهره گیری از روش شهرپژوهی تاریخی، تحولات تاریخی مهم مؤثر در وِجهه، کالبد و هویت رخ داده در شهر قاهره در دوره ممالیک (648-923ق ) و متأثر از حاکمان مملوک بحری و برجی را بررسی نماید.  یافته های این پژوهش نشان می دهد با ظهور دولت ممالیک، قاهره مرحله متفاوتی از تاریخ شهری خود را آغاز کرد که طی آن این شهر، مرکزیت فرهنگی و مذهبی خود در جهان اسلام را تثبیت کرد و ارتقا داد.  در شرایطی که قلعه الجبل مرکز اداری و سیاسی قاهره مملوکی به شمار می رفت، این شهر از منظر فیزیکی و محیطی توسعه یافت و مناطق مختلف جدا از هم آن به هم پیوستند. شکوفایی مناطقی مانند بولاق و الحاق آن به قاهره مملوکی و وجود منازل اشرافی پرشمار، بازارها و حمام ها، مهمان خانه ها، خان ها و حجره های تجاری متعدد در آن، موجب شده بود تا قاهره مملوکی به یکی از شهرهای بزرگ جهان آن روزگاران تبدیل شود. با این اوصاف، افزون بر اینکه قاهره در این دوره، به واسطه امنیت مستمر و حضور بازماندگانی از بنی عباس از نظر جایگاه و اهمیت جایگزین بغداد گردید، در سایه سارِ شکوفایی آموزش مدرسه ای و افزایش شمار خانقاه ها، تجمع عالمان و دانشوران تراز اول از سراسر جهان اسلام، به کعبه آمال مسلمانان اهل سنت نیز تبدیل شد.

نسخه مصور تاریخ بلعمی متعلق به دوره ایلخانی، قدیمی ترین نمونه مصور از این کتاب و از اولین متون مصور تاریخی به زبان فارسی است. هدف این مقاله، مطالعه و شناسایی بازتاب مفاهیم و باورهای شیعی در نگاره های این نسخه مصور بوده و در پی پاسخ به این سؤال است که بازتاب باورهای شیعی در نگاره های نسخه مصور تاریخ بلعمی از دوره ایلخانی، از چه جنبه هایی قابل پیگیری و تشخیص است؟ این مقاله به روش توصیفی_تحلیلی و تاریخی تهیه شده و شیوه گردآوری اطلاعات آن کتابخانه ای_اسنادی است. بررسی های صورت گرفته، نشان دهنده بروز و بازتاب باورهای شیعی در نگاره های نسخه مذکور بوده؛ این باورها از وجوه و جنبه های زیر قابل پیگیری و تشخیص اند: 1- بازتاب مفهوم حدیث ثقلین و تأکید بر جایگاه والای اهل بیت عترت و طهارت (ع) در نگاره نسب شناسی پیامبر (ص) 2- تجلی اندیشه علوی در چند نگاره؛ با محوریت نقش و جایگاه ممتاز امام علی (ع) به عنوان یار دیرین پیامبر (ص)، قهرمانِ جان فشانِ راه اسلام و سرسلسله امامت شیعه 3- وجود اندک تصویرسازی منزلت بخش از سه خلیفه نخست از خلفای راشدین.

در تشکیلات مالیه دوره قاجاریه، مفاصاحساب یکی از دفاتر مالی بود که پس از رسیدگی هیئتی از مستوفیان به حساب مالی حاکم یا صاحب جمع، به منزله تسویه حساب با دولت صادر می گردید. این پژوهش با رویکردی تطبیقی، آمار و ارقام مفاصاحساب ولایت شاهرود و بسطام در سال های  ۱۲۹۴ق و ۱۲۹۵ق را با دستورالعمل جمع و خرج همان دوره مقایسه می کند تا میزان انطباق آن با عملکرد مالی حاکم ارزیابی شود. نتایج پژوهش نشان می دهد که اگرچه در بخش عایدات، انطباق کامل با ارقام مقرر در دستورالعمل وجود دارد، اما در بخش هزینه ها، تفاوت هایی معنادار دیده می شود که ریشه در تصمیمات دولت مرکزی و اقتضائات اداری–نظامی منطقه دارد. دیگر اینکه انطباق عملکرد مالی به ویژه در بخش هزینه ها همیشه به معنای هزینه کرد واقعی منابع نیست. بلکه احتمال دخل وتصرف در منابع از طریق سندسازی وجود دارد. ازاین رو، برای ارزیابی صحیح عملکرد مالی حکام، تحلیل دقیق اسناد و مقایسه آن ها با منابع دیگر ضروری است.

این پژوهش به بررسی تصوف در آذربایجان در دوران فترت (736-813ق) و تأثیر آن بر روابط اجتماعی، سیاسی و اقتصادی این منطقه می پردازد. پس از سقوط دولت ایلخانی و ظهور حکومت های محلی آل چوپان و آل جلایر، تصوف به ابزاری برای مشروعیت بخشی به حکومت ها و تثبیت قدرت سیاسی تبدیل شد. در این تحقیق، ارتباط میان مشایخ صوفیه و سلاطین بررسی می شود تا مشخص شود چگونه تصوف به عنوان یک نهاد اجتماعی و سیاسی، بر تصمیمات حکومتی و سیاست های اجتماعی تأثیرگذار بوده است. همچنین، تأثیرات نهادهای مذهبی مانند خانقاه ها و موقوفات بر انسجام اجتماعی و اقتصادی آذربایجان در دوران بحران بررسی می شود. مقاله با استفاده از رویکرد توصیفی- تحلیلی و نظریه های اجتماعی به بررسی این موضوع می پردازد که چگونه حکام محلی از نفوذ مشایخ برای تقویت مشروعیت خود بهره می بردند و درعین حال، تصوف به تدریج از یک نیروی معنوی و مستقل به یک ابزار در دست حکومت ها بدل شد. نتایج تحقیق نشان می دهد که تصوف در این دوره نه تنها تأثیرات معنوی، بلکه نقش اساسی در ساختارهای قدرت محلی ایفا کرده و زمینه ساز تحولات بزرگ تاریخی در آذربایجان و شکل گیری دولت صفویه شد.

پیکره سازی در ایران تقریباً با گام های اولیه تمدن در این سرزمین کهن آغاز می شود. در این میان ظرف پیکره ها، گونه های هنری فاخری هستند که علاوه بر دارا بودن جنبه های زیباشناسانه، کاربردی بودند و به فرم های گوناگونی ازجمله اشکال انسانی، حیوانی، پرندگان و ریخت های تلفیقی ساخته شده اند. در این میان ابریق های پیکره گون زرین فام با فرم سَر خروس، به لحاظ دارابودن ساختار فرمی زیبا و ترکیب بندی دقیق حائز اهمیت بوده و ازآنجایی که فقط در عصر ایلخانی خلق گشته اند و کاملاً منحصر به این دوره تاریخی هستند، جایگاه بسیار ویژه ای را در بین دیگر ظروف پیکره ای به خود اختصاص داده اند. با ورود اسلام به ایران و ساخت لعاب زرین فام، این لعاب درخشان با انعکاس طلا گونه اش به بستر آثار سفالی ازجمله ظرف پیکره ها نیز راه پیدا کرد و به دنبال آن ظرف پیکره های زرین فام کم نظیری به ویژه در عصر ایلخانی خلق گشتند که تا به امروز جایگاه بسیار ارزشمندی را به خود اختصاص داده اند. در این پژوهش قصد بر این است که ویژگی های ریختی و فرمی ابریق های پیکره ای زرین فام که با فرم سَر خروس و در دوره ایلخانی ساخته شده اند، موردمطالعه قرار گیرند. بنابراین این مقاله درصدد پاسخ گویی به این پرسش ها است که چه ویژگی های ریخت شناسانه ای در ابریق های پیکره ای زرین فام دوره ایلخانی که با فرم سَر خروس ساخته شده اند، مشهود است؟ و فرم و ریخت قالب در این ظروف پیکره گون چیست؟ برای دستیابی به پاسخ این سؤالات در گام نخست ابریق های پیکره گون زرین فام عصر ایلخانی که با فرم سَر خروس ساخته شده اند، معرفی شده و در ادامه به منظور کشف ویژگی های ریخت شناسانه آن ها، فرم و ساختار آثار مورد تحلیل و بررسی قرار گرفته است.

با استقرار جمهوری اسلامی ایران، مشارکت همه اقشار، ازجمله جامعه ارامنه، در امور سیاسی و قانون گذاری صورتی تازه یافت. بر پایه قانون انتخابات، دو کرسی نمایندگی ویژه «ارامنه تهران و شمال ایران» و «ارامنه اصفهان و جنوب ایران» در مجلس شورای اسلامی پیش بینی شده است. پژوهش حاضر با رویکردی توصیفی–تحلیلی و بر پایه منابع کتابخانه ای و مشروح مذاکرات مجلس، عملکرد نمایندگان ارمنی را از نخستین دوره تا پایان مجلس یازدهم بررسی می کند. یافته ها نشان می دهد این نمایندگان با رویکردی تعاملی و همکاری مؤثر با سایر نمایندگان و نهادهای دولتی، در پیگیری مطالبات حقوقی و اجتماعی جامعه ارامنه نقش آفرین بوده اند. از مهم ترین اقدامات آنان، اصلاح یا تعدیل برخی تفاوت ها در اصول قانونی مانند دیه، ارث، حق شهادت، تخصیص بودجه سالانه و سایر مسائل مدنی مربوط به پیروان جوامع دینی شناخته شده در ایران است. همچنین، کوشش برای صیانت از هویت فرهنگی و توسعه آموزش به زبان مادری، به تقویت پایگاه حقوقی و اجتماعی این جامعه و تحکیم هم زیستی و احترام متقابل میان پیروان جوامع دینی شناخته شده و جامعه ایران انجامیده است.

اصفهان و دگرگونی های ایجادشده در آن در عصر صفوی، تعریفی تازه از شهر و شهرنشینی عرضه کرد و زیست جهانی متفاوت را برای هنرمند ترسیم نمود. شعر مکتب اصفهان که صائب تبریزی مهم ترین نماینده آن به شمار می رود، صحنه بروز دگرگونی هایی عمده در شعر پارسی است. آیا می توان از وجود رابطه ای مابین تطورات اصفهان و نگاه و اندیشه شاعر سخن گفت و آیا می توان تأثیر سکونت در این زیست جهان متفاوت را در شعر صائب یافت؟ نوشتار حاضر، با اتخاذ نظریه پردازی داده بنیاد به عنوان روش تحقیق، پاسخ گویی بدین پرسش ها را هدف داشته و به جستجو و بررسی تأثیرات دگرگونی فضای شهری و اجتماعی اصفهان در غزلیات ملک الشعرای دربار صفوی پرداخته است. این پژوهش، پایتخت صفوی را بر ابعاد گوناگون هنرآفرینی صائب مؤثر یافته است. از یک سو، این شهرِ متفاوت و نو عناصر آن در شعر وی حضوری پررنگ دارند و در مضمون پردازی و نمادسازی نقش آفرینی می کنند؛ و از سویی دیگر، فضای اجتماعی جدیدِ حاکم بر این شهر، نگاه و اندیشه ای نو را برای صائب رقم می زند و شعرش حس شهرنشینی متمایزی را به نمایش می گذارد. نتایج به دست آمده، بر تأثیرپذیری دیدگاه صائب از شهر اصفهان و تحولات رخ نموده در آن تأکید می نهند و از بروز نوعی دگرگونی اجتماعی و آغاز شکل گیری فرهنگ نوین شهرنشینی در ایران سده یازدهم هجری می گویند.