مسائل کاربردی تعلیم و تربیت اسلامی

هدف: پژوهش حاضر با هدف ساخت و اعتباریابی پرسشنامه سلامت سازمانی مدارس بر اساس رویکرد اسلامی انجام شد. روش: این مطالعه در دو مرحله اصلی و به روش ترکیبی انجام شد. در مرحله اول، با استفاده از روش های تحقیق کیفی مانند روش مصاحبه و استفاده از گروه های متمرکز با مدیران، معلمان و صاحب نظران، مصادیق سلامت سازمانی بر اساس رویکرد اسلامی و مصادیق آن طبق تعریف پژوهشگر، استخراج شد و به روش تحلیل مضمون مورد تحلیل قرار گرفت. در مرحله دوم و به روش توصیفی از نوع پیمایشی، پرسشنامه ای 109 سؤالی طراحی شد که پس از اصلاحات، به 79 سؤال کاهش یافت. داده های جمع آوری شده از نمونه آماری با استفاده از تحلیل عاملی اکتشافی مورد بررسی قرار گرفت. یافته ها: تحلیل عاملی منجر به شناسایی 10 عامل اصلی شامل نفوذ مدیر، تعهد و احساس مسئولیت معلمان، پاسداشت ارزش های اسلامی، حمایت از منابع انسانی، تأکید بر خلاقیت، احترام و اعتماد متقابل، همفکری، تلاش دانش آموزان، امکانات مدرسه و تأکید بر کیفیت شد که 65.40 درصد واریانس کل را تبیین کردند. روایی پرسشنامه با استفاده از نظر خبرگان (روایی محتوایی) و تحلیل عاملی اکتشافی (روایی سازه) مورد تأیید قرار گرفت. همچنین ضریب آلفای کرونباخ برای کل پرسشنامه 98/0 و برای عوامل مختلف بین 75/0 تا 95/0 محاسبه شد که نشان دهنده پایایی و همسانی درونی بالای ابزار است. نتیجه گیری: پرسشنامه طراحی شده ابزاری معتبر و قابل اعتماد برای سنجش سلامت سازمانی مدارس با رویکرد اسلامی است. این ابزار می تواند در شناسایی نقاط قوت و ضعف مدارس، برنامه ریزی برای بهبود کیفیت آموزش و ایجاد محیطی مؤثر و حمایتگر نقش اساسی ایفا کند.

مقدمه: استفاده آسیب زا از اینترنت ممکن است موجب بروز اختلالاتی در تعاملات والد-فرزند شود و مشکلاتی را در روند تکاملی فکری نوجوانان ایجاد کند؛ در خصوص بررسی این تأثیرات، پژوهش حاضر با هدف بررسی نقش استفاده آسیب زای والدین از اینترنت در تفکر انتقادی و هویت دینی نوجوانان بود. روش: روش پژوهش توصیفی-همبستگی بود. جامعه آماری را نوجوانان شهر اصفهان به همراه والدینشان (پدران و مادران) در سال 1402 تشکیل دادند. بر اساس فرمول کوکران، نمونه ای به حجم 260 نوجوان-والدین به روش تصادفی خوشه ای انتخاب شد تا پرسشنامه تفکر انتقادی ریکتس (2003)، پرسشنامه هویت دینی خوشاوی (1390) و استفاده آسیب زا از اینترنت کالوو-فرانسیس (2016) را تکمیل نمایند. تجزیه و تحلیل داده ها به کمک نرم افزار SPSS و تحلیل رگرسیون چندگانه انجام گرفت. یافته ها: یافته های پژوهش نشان داد استفاده آسیب زای پدران از اینترنت 4/45 و استفاده آسیب زای مادران از اینترنت 2/1 درصد از تفکر انتقادی نوجوانان را پیش بینی می کنند (05/0>P). همچنین استفاده آسیب زای پدران از اینترنت 1/47 و آسیب زای مادران از اینترنت 3/2 درصد از هویت دینی نوجوانان را پیش بینی می کنند (05/0>P). نتیجه گیری: بنابراین بر اساس نتایج استفاده آسیب زای پدران و مادران از اینترنت مانعی برای رشد تفکر انتقادی و شکل گیری هویت دینی نوجوانان است و نقش استفاده آسیب زای پدران از اینترنت در تفکر انتقادی نوجوانان پررنگ تر از مادران است. به این ترتیب شناسایی والدین درگیر با استفاده آسیب زا از اینترنت و ارائه مداخلات مبتنی بر سواد رسانه ای کمک می کند تا رشد تفکر انتقادی و شکل گیری هویت دینی نوجوانان تسهیل گردد.

هدف: پژوهش حاضر، با هدف بررسی حکمت های قرآنی براساس ساحت های بینشی، گرایشی و کنشی در محتوای کتب درسی هدیه های آسمانی دوره ابتدایی انجام شد. روش: این تحقیق، توصیفی، از نوع تحلیل محتوا، با رویکرد کمی بود. جامعه آماری، شامل 5 کتاب هدیه های آسمانی پایه دوم تا ششم چاپ1403 و روش نمونه گیری سرشماری بود، بنابراین کل جامعه آماری بررسی شد. بدین ترتیب که علاوه بر متن، آیات، احادیث و تصاویر با استفاده از آمار توصیفی و الگوی آنتروپی شانون تحلیل شد. واحد تجزیه و تحلیل، متون نوشتاری زیرعنوان های هر درس تحت قالب : بدانیم، فکر می کنم، دوست دارم، بازی و نمایش و فعالیت های دانش آموز، تعیین شد و برای بررسی تصاویر از تحلیل مضمون استفاده گردید. ابزار جمع آوری اطلاعات، سیاهه محقق ساخته مولفه های حکمی قرآنی در کتب مذکور بود که به تأیید سه نفر از اساتید و صاحب نظران تعلیم و تربیت رسید. روایی پژوهش، براساس دیدگاه پنج صاحب نظر دانشگاهی شامل، اساتید معارف اسلامی، کارشناسان سازمان پژوهش و برنامه ریزی آموزشی و یکی از مولفین کتب مزبور، مشخص شد و پایایی آن از طریق ضریب پایایی پی اسکات 89/0 به دست آمد. یافته ها: مطابق یافته ها، از مجموع 704 واحد ثبت در پنج کتاب درسی مذکور، بیشترین میزان توجه متعلق به مقوله های بینشی با فراوانی401 یا 96/56 درصد بود که ضریب اهمیت آن 3368/0 به دست آمد. مقوله های کنشی با فراوانی223 یا 67/31 درصد رتبه دوم را داشت که ضریب اهمیت آن 3351/0 بود و مقوله های گرایشی با فراوانی80 یا 36/11 درصد، دارای پایین ترین میزان توجه بود و ضریب اهمیت آن 3280/0 شد. نتیجه گیری: براساس نتیجه تحقیق، در تدوین محتوای هدیه های آسمانی، توجه به ساحت بینش ها، گرایش ها و کنش های حکمی قرآن، متناسب نیست.

هدف: تحمل پریشانی ، توانایی تجربه و کنار آمدن با حالات روانی پریشان کننده است که می تواند ثمره فرایندهای شناختی و جسمانی فرد باشد که به شکل یک حالت هیجانی به یاد آورده شود و در بیشتر اوقات با گرایش به انجام یک رفتار جهت تسکین تجربه هیجانی منفی فرد شناخته می شود. هدف پژوهش حاضر طراحی و اعتبارسنجی الگوی تحمل پریشانی بر اساس آموزه های دین اسلام بود. روش: ای ن پ ژوهش ب ه روش آمیخت ه اکتش افی انج ام ش ده اس ت. در بخ ش کیف ی پ ژوهش از روش تحلیل محتوا، ب رای شناس ایی مولفه های تحمل پریشانی بر اساس آموزه های اسلام اس تفاده ش د. جامع ه آم اری در بخش کیفی ، ش امل قرآن کریم و روایات و احادیث معتبر و قابل استناد بوده است. مضامین منتخب، ب ا اس تفاده از روش کدگ ذاری تجزی ه وتحلیل ش دند. پای ایی کدگ ذاری ه ا ب ا اس تفاده از ض ریب تواف ق کاپ ا در ن رم اف زار spss23 به مقدار 773/0 تأیید ش د و روای ی آن نی ز ب ه تأیی د پ نج نف ر از اس اتید دانشگاه اصفهان رس ید. بخ ش کمّ ی پ ژوهش، ب رای اعتبارس نجی الگ وی تحمل پریشانی بر اساس آموزه های دین اسلام ب ه روش همبس تگی مبتن ی ب ر م دل مع ادلات س اختاری انج ام ش د. جامع ه آم اری بخ ش کمّ ی، ش امل دانشجویان زن دانشگاه اصفهان بود که تعداد 366 نفر از آنها ب ه روش نمون ه گیری در دسترس به عنوان نمون ه انتخ اب ش دند. اب زار گ ردآوری داده ه ای کمّ ی، پرس شنامه پژوهشگ رس اخته بود ک ه روای ی آن از ط رف اس اتید ص احبنظر تأیی د و پای ایی آن نی ز ب ه روش آلف ای کرونب اخ 78/0محاس به ش د. یافت ه ه ا: یافت ه ه ای پ ژوهش نش ان دادن د ک ه تحمل پریشانی بر اساس آموزه های اسلام دارای 5 مؤلف ه اص لی و 15 مؤلف ه فرع ی اس ت ک ه عبارتن د از : آرامگری و بازسازی (توکل به خدا، اعتقاد با آزمایشات الهی و امید به زندگی)، ذهن آگاهی (بخشش، پرهیز از غفلت و نسیان، مراقبه )، خود مدیریتی (صبر ، مهارت عفو و گذشت ، استقامت) ، مدیریت هیجان (تسلیم در برابر خداوند ، فروبردن خشم، توبه) و درگیری در فعالیت ها (سفر، صله رحم، ورزش). نتیجه گیری: استفاده از آموزه های قرآنی ، می تواند جایگزین های مناسبی برای افکار پریشانی در افراد باشد. رویکرد درمانی در تفسیر آیات و ق رآن مح ور ب ودن آموزه های درمانگر، رهاوردی نو در حوزه ای تفسیر و علم روانشناسی بالینی و مشاوره است.

هدف: این پژوهش با در نظر گرفتن تحولات سریع و پیچیدگی های جهان امروز و تأکید بر اهمیت نقش معلم در تربیت نسل های آینده، به بررسی و تبیین این نقش از منظر قرآن کریم پرداخته است. هدف اصلی، ارائه تصویری جامع و مطلوب از نقش معلم در نظام تعلیم و تربیت اسلامی و دستیابی به شایستگی های معلمی با استناد به گزاره های استنتاج شده از قرآن کریم و با توجه به مقتضیات زمانه است. روش: این پژوهش کیفی و روش های بکار رفته در آن تحلیل مفهومی و استنتاج پیش رونده ، با پیش فرض جامعیت، نظام مندی و عدم زمان مندی قرآن مجید بوده که با بررسی دقیق آیات منتخب به عنوان نمونه و جامعه آماری، 60 گزاره ی تربیتی در جداول اختصاصی استخراج و سپس با تحلیل هر گزاره و تناسب آن با نقش معلمی 50 نقش استنباط شده اند و سپس این نقش ها به صورت یک الگوی هشت بعدی پردازش شده اند. یافته ها: یافته ها نشان می دهد که نقش معلم در قرآن چندوجهی است و فراتر از انتقال صرف دانش بوده و مسئولیت او فراتر از کلاس درس است. در این راستا، الگوی هشت بعدی نقش معلم با هسته مرکزی هدایتگری استخراج و ارائه گردیده که شامل نقش های دانش افزایی (عالمانه)، راهبری (مربیانه)، درمانگری (طبیبانه)، فلسفه ورزی (حکیمانه)، غمخواری (مادرانه)، میراث داری (فرهنگ سازانه)، جامعه سازی (مصلحانه) و مدیریتی (مدیرانه) می باشد. نتیجه گیری: این پژوهش بر ضرورت بازنگری در نظام های تربیت معلم و توانمندسازی معلمان بر اساس ابعاد هشت گانه تأکید می کند تا معلمان بتوانند نقشی مؤثر در تربیت نسل آینده ایفا کنند.

هدف: هدف پژوهش، اعتباریابی الگوی برنامه درسی اخلاق علمی در پژوهش های دانش آموزی دوره متوسطه بوده است. روش: این پژوهش از نظر هدف کاربردی است که در دو مرحله انجام شده است. در مرحله کیفی، الگوی برنامه درسی اخلاق علمی توسط همت یار و همکاران (1403) با استفاده از رویکرد سنتزپژوهی تدوین گردیده است. مرحله کمی (مد نظر این مقاله) به اعتباریابی الگوی طراحی شده اختصاص یافته است. در این مرحله، جامعه آماری شامل متخصصان حوزه مطالعات برنامه درسی شاغل به تدریس در مراکز دانشگاهی و دبیران دوره اول و دوم آموزش متوسطه استان آذربایجان غربی بودند که از بین آنها نمونه ای به حجم 200 نفر (53 نفر متخصص برنامه درسی و 147 نفر دبیر دوره متوسطه) به شیوه هدفمند انتخاب شدند. داده های لازم از طریق پرسشنامه محقق ساخته بر اساس نتایج بخش کیفی جمع آوری و پس از بررسی روایی محتوایی و تعیین روایی سازه و ضریب پایایی آلفا 822/0 با استفاده از مدل یابی معادلات ساختاری تحت نرم افزار Smart pls مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت. یافته ها: مدل اندازه گیری با روایی همگرای (5/0AVE >) و پایایی مرکب7/0CR> و (542/0 = R2) مورد قبول بوده و در نهایت، برازش مدل کلی پژوهش مورد تأیید قرار گرفت ( 559/0= GOF). با توجه به مقادیر حاصل برای شاخص های برازش، الگوی برنامه درسی اخلاق علمی از اعتبار لازم برخوردار است. نتیجه گیری: با بکارگیری صحیح این الگوی برنامه درسی در آموزش مدرسه ای، بستر مناسب برای ایجاد و رشد اخلاق علمی دانش آموزان برای انجام پژوهش های علمی فراهم می آید.