۱.
یکی از مسایل مهم در حوزه فلسفه اخلاق تعیین خاستگاه گزراه های اخلاقی است. در حالی که برخی اخلاق را یک امر اعتباری و تابع نیاز افراد میدانند، کسانی نیز تلاش کرده اند که از واقعیت عینی به عنوان خاستگاه گزاره های اخلاقی یاد کنند. در این مقال که به شیوه تحلیلی توصیفی نگاشته شده است ابتدا تلاش می کنیم دیدگاه سم هریس را راجع به خاستگاه اخلاق تبیین و سپس آ نرا با تکیه بر مبانی فلسفه اخلاق اسلامی مورد نقادی قرار دهیم. بر پایه این نوشتار، سم هریس به عنوان یک واقعگرای اخلاقی تلاش می کند به اثبات برساند که اخلاق یک امر اعتباری نیست؛ بلکه مبتنی بر واقعیتهای عینی موجود در خارج است و از همین رو، می تواند موضوع مناقشه علمی قرار گیرد. او برای اثبات دیدگاه خود دلایل متعددی را مطرح می کند که بر پایه مهم ترین آنها اخلاق مساوی با بیشینه سازی رفاه است و از آنجا که بیشینه سازی رفاه به عنوان وضعیت ذهنی یک امر عینی است، بنابراین، اخلاق یک امر عینی است و می تواند موضوع مطالعه علم قرار گیرد. این دیدگاه برغم داشتن برخی محاسی مانند واقع گرا بودن ، معایبی نیز به همراه دارد.
۲.
یکی از راه های بهره مندی از قرآن در حلّ چالش های اخلاقی، استفاده از روش تفسیر استنطاقی به معنای عرضه داشتن چالش به قرآن و استخراج پاسخ از آن بر اساس ضوابط تفسیری است. از این رو، مقاله حاضر، تلاش دارد تا با روش توصیفی- تحلیلی به بررسی ماهیت بحران اخلاقی معاصر و علل آن و نیز راهکارهای مقابله با آن از منظر آیات و روایات با استناد به دیدگاه استاد مطهری پردازد. روی گردانی از یاد خدا، ظلم، هدفمند نبودن در زندگی و پوچ گرایی، هواپرستی و گناه، از مهمترین علل بحران ساز در ساحت اخلاق مأخوذ از دیدگاه استاد مطهری است. راهکارهای مقابله با این بحران با تأکید دیدگاه استاد مطهری عبارت است از تشخیص بحران، بازگشت به فطرت، تهذیب نفس، ایمان، الگوپذیری.گاه این عوامل یا راهکارهای مرتبط با اخلاق، با التفات به ابعاد سه گانه انسان شناختی مبتنی بر بینش، گرایش، کنش، در زمره یک یا دو تا از این ابعاد یا جزو همه آنها محسوب می شوند.
۳.
خواجه نصیرالدین طوسی، ازجمله ی بزرگ ترین اندیشمندان؛ و اخلاق ناصری، مشهورترین رساله در حکمت عملی اسلامی است که در سنت فلسفی مشایی شناخته می شود. برخی پژوهندگان، راه یابی عرفان به مبحث کمال و استکمال انسان در این کتاب را مطرح نموده اند. این نوشتار، فراتر از این، به دنبال پاسخ بدین سؤال است که آیا/چرا اخلاق ناصری، اخلاق عرفانی است و محتوای عرفانی آن چگونه قابل معرفی و تبیین است. این مسئله ی تصدیقی (دربرابر تصوری) از نوع استدلال و توجیه (دربرابر تعلیل و تبیین) -که در زمره ی هل بسیط، لِم اثبات و هل مرکب از مطالب شش گانه قرار می گیرد- با روش اسنادی و توصیفی-تحلیلی بررسی شده است. نوشتار حاضر، برپایه ی چارچوب مفهومی عرفان و اخلاق و به ویژه اخلاق عرفانی، به پرسش درباره ی عرفانی بودن اخلاق ناصری، پاسخ مثبت داده و محتوای عرفانی کتاب را در مبادی (علم النفس)، مقاصد (فضایل اخلاقی) و برخی مسائل (اخلاق و تدبیر منزل و سیاست مدن) آن معرفی و تبیین نموده است.
۴.
چگونگی تحقق حکم اخلاقی از مباحث مهم در فلسفه اخلاق است که نظریه قراردادگرایی رالز نیز به آن می پردازد. براین اساس پژوهش حاضر با روش توصیفی تحلیلی، امکان حکم اخلاقی از توافق جمعی در نظریه قراردادگرایی رالز را بیان نموده و اعتبار آن را مورد بررسی قرار داده است. برخی از یافته ها و نتایج آن بدین شرح است: امکان تحقق حکم اخلاقی از توافق جمعی، با لحاظ دو مبنای منافع جامعه و تحقق خواسته های افراد ثابت است؛ اما اعتبار تحقق حکم اخلاقی در نظریه قراردادگرایی رالز با نقدهایی مواجه است. از جمله اینکه توافق جمعی ادعایی رالز به نحو فرضی و خیالی است؛ چرا که در عالم واقع امکان ندارد، یک فرد در وضع نخستین، خود را از همه وابستگی ها عاری کند. همچنین پلورالیسم و کثرت گرایی با توافق جمعی در احکام اخلاقی امکان ندارد و دارای پیامدهایی از جمله: سلب مسئولیت اخلاقی، بی ثمری احکام اخلاقی، شکاکیت اخلاقی است.
۵.
شناخت گرایی و ناشناخت گرایی از نظریه های اصلی در حوزه فرااخلاق هستند. شناخت گرایان احکام اخلاقی را به عنوان باورهایی دارای وضعیت صدق و کذب تلقی می کنند، در حالی که ناشناخت گرایان بر این باورند که احکام اخلاقی فاقد چنین ویژگی هایی بوده و در نتیجه، نمی توان آنها را باور دانست. این مقاله با رویکردی توصیفی-تحلیلی به بررسی رویکردهای مختلف در روان شناسی اخلاق، از جمله عقل گرایی و شهودگرایی، و چالش هایی که یافته های علوم شناختی در مقابل تفکیک های سنتی این حوزه ایجاد کرده اند، می پردازد. استدلال اصلی این پژوهش آن است که تعارض میان شناخت گرایی و ناشناخت گرایی بر پایه دیدگاهی نادرست از ذهن شکل گرفته است. این دیدگاه، قضاوت اخلاقی را حاصل فرآیندی مجزا میان عقل و احساس می داند و از درک کامل ارتباط میان جنبه های باورگونه و عاطفی قضاوت اخلاقی باز می ماند. با بررسی قضاوت های اخلاقی به عنوان نتیجه تعاملات پیچیده میان مکانیسم های شناختی و عاطفی، می توان به درکی جامع تر از این فرآیند رسید. در نهایت، این پژوهش یافته های علوم شناختی را به عنوان ملاحظاتی جدی برای تحقیقات جدید در پیش فرض های روانشناختی مباحث فرااخلاق معرفی می کند.
۶.
«سلامت اخلاقی» در مناظرات از اهمیت بسزایی برخوردار است. و مناظرات اثربخش، صرف دانش و استدلال منطقی محقق نمی شود، بلکه رعایت اصول اخلاقی ضروری است. سبک مناظرات رضوی که بر پایه اخلاق اسلامی و ارزش های انسانی استوار است، می تواند به ارتقاء «سلامت اخلاقی» و ایجاد فضای سازنده کمک کند. این پژوهش با روش تحلیل محتوا، رابطه میان «سلامت اخلاقی» و سبک مناظرات را بررسی کرده و با ارائه شواهد نشان داد گفتمان رضوی بر ارزش های اخلاقی تأکید دارد. و پیروی از این سبک منجر به بهبود کیفیت مناظرات و افزایش اثربخشی آنها می شود. همچنین، مناظرات امام رضا(ع) با سبک منحصر به فرد خود می تواند به عنوان الگویی برتر برای مناظره در جوامع معاصر مطرح شود؛ الگویی که در همه مراحل مناظره(قبل از مناظره،حین مناظره و بعد مناظره) بر اصول اخلاقی و ارزشی تأکید دارد و از ظرفیت هایی مانند رسانه، هنر، ادبیات، روانشناسی و منطق بهره می برد.
۷.
إحسان و نیکوکاری یکی از مهمترین اصول اخلاقی اسلام است و تعاملات تربیتی هم مشمول این اصول اخلاقی است؛ اما «إحسانی بودن تربیت» از چه وزن و اولویتی در فقه تربیتی برخوردار است و «آموزشِ احسانی» و «آموزشِ پولی» در ادبیات «تجاری سازی دانش و آموزش» چه نسبتی با یکدیگر دارد؟ مساله نوشتار حاضر عبارت است از صورتبندی «إحسان به دیگران» به مثابه یک قاعده در فقه تربیتی. روش تحقیق، روش توصیفی و استنباطی و اجتهادی است. برخی از نتایج حاصله به قرار زیر است: إحسان، عبارت است از إنفاع و دفع ضرر از/به دیگران بصورت تبرعی که هم دارای حُسن فعلی است و هم فاعلی و بصورت مطلق مستحب است و این استحباب شامل روابط تربیتی میان معلم و متعلم هم می شود. إحسان به مثابه یک رویکرد در نظریه تربیت اسلامی، هم هدف تربیت، هم محتوای تربیت، هم در شمار اصول و روش های تربیت جای دارد. «إحسانی بودن/شدن تربیت» هم «اخلاقی بودن/شدن تربیت» را به دنبال دارد و هم شبهه «اخلاق ستیزیِ فقه» را در فقه تربیتی بلااثر می کند. در خوانش اسلامی، تعلیم، بیع نیست و معلم، بایع و تاجر نمی باشد.
۸.
مسئله اصلی نوشتار حاضر تحلیل موضوع فرزندآوری براساس نظریه اخلاقی دیوید راس است. بر پایه یافته های این مقاله که به روش توصیفی تحلیلی به دست آمده، فرزندآوری طبق معیارهای نظریه وظیفه گرایانه راس، می تواند یک «وظیفه اخلاقی در نگاه نخست» باشد که مشتق از وظایف نیکوکاری، اصلاح نفس و عدم اضرار به دیگری است و درصورتی که با وظیفه مهم تر دیگری تداخل پیدا نکند، برای فرد تبدیل به «وظیفه واقعی» می شود. بدین نحو فرد در ضمن اینکه از فشار اطلاق احکام اخلاقی (ناشی از وظیفه گرایی) می رهد، لیکن به مثابه فاعلی عاقل و بالغ، ملزم به تلاشی مجدانه و مکفی برای بررسی ترکیب های احتمالیِ مختلف از وظایف اولیه و سپس مقایسه موقعیت های متنوع عملیِ حاصل از آن ترکیب ها می شود تا نهایتاً به اخذ بهترین تصمیم برای شخصِ خود نائل آید؛ توجه به دقایق نظریه راس می تواند حاکی از دلالت های قابل توجهی برای صدور حکم بر سر فرزندآوری به عنوان مسئله مبتلابهِ جوامع بشری باشد.
