ذخایر انقلاب (عشایر)

یکی از مباحث مهمی که همواره در دهه های اخیر مطرح بوده، ساماندهی عشایر در کشور است که دارای اهداف مختلف اقتصادی، اجتماعی و زیست محیطی است. ساماندهی و اسکان عشایر، پیامدهای مثبت و منفی بسیاری دارد که می توان به اثرات زیست محیطی اشاره کرد. هدف از پژوهش حاضر، ارزیابی اثرات زیست محیطی اجرای طرح اسکان بر کیفیت زندگی عشایر شهرستان خواف در چهار کانون عشایری چاه زول، بنیاباد، نهور و ده خطیب، با استفاده از روش توصیفی است. در گردآوری اطلاعات از روش کتابخانه ای و میدانی استفاده شد. جامعه آماری پژوهش، تمامی 779 خانوار عشایری ساکن در چهار کانون بودند. برای تعیین حجم نمونه، از فرمول کوکران و برای انتخاب خانوارها از روش نمونه گیری تصادفی ساده استفاده شد. همچنین، برای تحلیل یافته ها، از نرم افزار SPSS و مدل تصمیم گیری چندمعیاره ویکور استفاده شد. بررسی اثرات زیست محیطی اجرای طرح های اسکان، نشان داد میزان عوامل اصلی تأثیرگذار بر کیفیت زندگی عشایر در کانون های توسعه در حد متوسط است. همچنین نتایج اولویت بندی با مدل ویکور نشان داد، اجرای طرح های اسکان، در کانون توسعه نهور با مقدار (0/0178 = Qi) و در کانون توسعه چاه زول با مقدار (0/791 = Qi) به ترتیب، بیشترین و کمترین اثرگذاری را بر تمام ابعاد زیست محیطی کیفیت زندگی عشایر داشته است. در انتها، پیشنهادات کاربردی منتج از نتایج پژوهش، جهت بهره برداری تصمیم سازان و تصمیم گیران این حوزه ارائه گردید.

علیرغم وجود مخالفان و موافقان زیاد طرح اسکان جامعه عشایری، این جامعه، همانند جوامع شهری و روستایی، برای ارتقاء و بهبود سطح زندگی و برخورداری و بهره مندی از منابع و ظرفیت های موجود، می بایست، از برنامه های توسعه بهره مند شوند. مناطق عشایری دارای ظرفیت هایی برای توسعه، افزایش تولید و اشتغال هستند، امّا، خود عشایر، به دلیل کمبود توان فنی و مالی، امکان بهره برداری از آنها را ندارند. از طرف دیگر، به دلیل افزایش جمعیت عشایر و محدودیت ظرفیت مراتع مورد بهره برداری، امکان اشتغال افراد اضافه شده به دامداری در مرتع به روش کوچندگی وجود ندارد. در این شرایط، عشایرِ اضافه شده یا باید راهی شهرها شده و از جامعه تولیدکننده حذف شوند یا باید تغییر شیوه معیشت داده و اشتغال و منابع درآمدی غیر از دامداری مبتنی و متّکی به مرتع را در قلمرو زیست خود برگزیند و با یکجانشینی همراه با برخورداری از شاخص های توسعه مولّد باقی بماند. روش پژوهش حاضر توصیفی-تحلیلی بوده که از طریق بررسی منابع موجود، به صورت کتابخانه ای و مصاحبه با دست اندرکاران و بهره گیری از تجربه زیسته اجرایی-مدیریتی نگارنده انجام شده است. یافته ها مشخص ساخت، اسکان مدیریت شده در جامعه عشایری به دو مقطعِ قبل از پیروزی انقلاب اسلامی (مقطع اول: از سال ۱۳۱۲ با هدف مهار قدرت عشایر و به اجبار) و به بعد از پیروزی انقلاب اسلامی (مقطع دوم: از سال 1357 با هدف تکریم و ارایه خدمات به عشایر و بسط عدالت براساس خواست و با مشارکت عشایر) قابل تفکیک و تقسیم است. در نهایت، بر اساس یافته ها، پیشنهادات جهت بهره برداری مخاطبان علمی-اجرایی این حوزه ارائه گردید.

در مقاله حاضر، پیشه سنتی فروش دام در ایلات و عشایر کوچنده استان سمنان، موسوم به چوبداری یا چوداری یا گوشتی خرین (خرید و فروش دام) مورد مطالعه قرار گرفته است. هدف پژوهش آن است که بخشی از فنون و دانش بومی این پیشه سنتی که نقش مهمی در مبادلات اقتصادی عشایر منطقه داشته را بررسی نماید. این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و استفاده از مشاهدات میدانی، مصاحبه های عمیق با 14 نفر از چوبداران کهنسال، دامداران و شبانان و مطالعات کتابخانه ای انجام شده است. یافته ها نشان داد که نظام سنتی فروش دام در ایلات و عشایر کوچنده استان سمنان که توسط افراد خبره و کارآزموده هدایت و راهبری می شده، فنون پیچیده ای داشت که کمتر مورد توجه پژوهشگران مسائل عشایری و دامداری-دامپروری قرار گرفته است. اطلاعات اندکی درباره این پیشه مهم در مطالعات پژوهشگران ایلات و عشایر کشور وجود دارد و در طول یکصد سال گذشته، با ورود وسایل نقلیه، گسترش راه های ارتباطی در مناطق عشایرنشین و توسعه ارتباطات، به ویژه تلفن همراه در سه دهه اخیر و ظهور فضای مجازی، شیوه معاملات سنتی، به شدت تحت تأثیر قرار گرفته و بسیاری از مناسبات اقتصادی و اجتماعی بین چوبداران و دامداران از بین رفته است.

پژوهش حاضر، توصیفی راجع به عشایر تیره ایمان لو از عشایر طایفه درّه شوری است که در دشت چشمه رحمان ساکن هستند و ییلاق خود را در این منطقه می گذرانند. این پژوهش به شیوه تک نگاری انجام شده و ابزار گردآوری داده ها در آن، مشاهده غیرمشارکتی و مصاحبه نیمه ساختاریافته با کارشناسان و مطلعین محلی بوده است. در چند دهه اخیر، تیره ایمان لو تغییرات قابل توجهی را در زمینه های جمعیتی و معیشتی تجربه کرده است. پس از اسکان در سکونتگاه های عشایری و حمایت های اداره امور عشایر و واگذاری مراتع و زمین جهت کشاورزی، این گروه علاوه بر دامداری، رغبت فراوانی به کشاورزی نشان داده و توانسته اند در این بخش نیز عملکرد موفقی داشته باشند. همچنین، سکونت در ییلاق، منجر به رشد ساخت و تولید صنایع دستی به ویژه گبه بافی در بین زنان و کمک به معیشت خانواده ها شده است. نظام های بهره برداری اشتراکی و خانوادگی، نظام های غالب در بین تیره ایمان لو است. همبستگی اجتماعی در بین گروه بالا بوده و همین امر سبب کاهش نابرابری و فاصله اجتماعی شده، به نحوی که تعداد خانوارهای فقیر و نیازمند اندک است. اهالی تیره ایمان لو، نیازمند طرح های حمایتی معیشتی و دولتی نیستند؛ بلکه نیازمند توسعه صنایع تبدیلی و تکمیلی جهت افزایش بهره وری در بخش های کشاورزی، دامداری و صنایع دستی هستند. به علاوه، این منطقه، ظرفیت های طبیعی، هنری و عشایری مناسبی جهت ایجاد کمپ های گردشگری عشایری و صنایع دستی دارد. با توجه به وجود الگوهای اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و محیطی در اهالی و منطقه مورد بررسی، به نظر می رسد، شرایط، بستر و ابزار لازم به منظور توسعه گردشگری و صنایع تبدیلی و تکمیلی در آنجا وجود داشته باشد.

همزمان سازی فحلی تکنیک مهمی در مدیریت تولیدمثلی دام می باشد. با توجه به ضعف مدیریت تولیدمثلی گله های عشایر و به منظور بهبود شرایط موجود، هدف از انجام این پژوهش، بررسی تأثیر همزمان سازی فحلی با استفاده از پروژسترون و PMSG بر عملکرد تولیدمثلی گوسفندان عشایر استان فارس در فصل تولید مثلی بود. این پژوهش در گله های عشایری با 400 رأس میش داشتی نژاد ترکی در فصل تولیدمثل انجام شد. سپس میش های هر دو گروه فحل یابی شدند و با قوچ های نژاد ترکی قشقایی جفت گیری کردند. در پایان، آنالیز آماری داده ها با استفاده از آزمون ناپارامتری کلمو گروف اسمیرنوف در سطح احتمال 5 درصد انجام شد. یافته ها نشان داد تفاوت معنی داری در درصد باروری، بره گیری و چندقلوزایی میان تیمار ها وجود دارد. همزمان سازی فحلی گله های عشایری می تواند به عنوان یک راهکار مؤثر برای همزمانی زایش ، افزایش راندمان تولید گوشت قرمز، متمرکز شدن زایش دام عشایر در کمترین بازه زمانی (حداکثر یک ماه)، مدیریت و بهبود در امور تغذیه گله مولّد و بره، امکان مراقبت از دام ها در اواخر آبستنی ، زایش و پس از آن، کنترل زمان زایمان در طول سال برای استفاده مناسب از مراتع و سایر منابع غذایی در اختیار، امکان ممانعت از مصادف شدن زمان های جفت گیری و زایش در زمان کوچ در سیستم عشایری مورد استفاده قرار گیرد. با این حال، برای بهینه سازی این روش، پیشنهاد می شود تحقیقاتی در زمینه اثرات همزمان سازی فحلی و تغذیه کمکی بر میزان و ترکیبات آغوز و شیر میش در گله های عشایری صورت گیرد. این روش، علاوه بر بهبود هماهنگی زایش و افزایش راندمان تولید، امکان مدیریت بهتر گله های عشایری را فراهم کرده و هزینه های ناشی از ناهماهنگی فحلی و زایش را کاهش داده است.

ایران، یکی از کشورهایی است که در کمربند خشک زمین قرار دارد و پیش بینی می شود تا پایان قرن جاری جزء ۶۶ کشور دچار تنش آبی قرار گیرد. به همین دلیل، استفاده از منابع آب شیرین برای شرب، بهداشت و صنعت در اولویت قرار گرفته است. این پژوهش با هدف مکان یابی بهینه حفر چاه، به منظور تأمین آب شرب عشایر مناطق منتخب، افزایش تولیدات دامی و ایجاد اشتغال پایدار انجام شده است. دو منطقه عشایری حسن آباد جوان زاده (۳۴ کیلومتری اسفراین) و قرجه بایر (۱۵۴ کیلومتری اسفراین) به عنوان محدوده های مطالعاتی انتخاب شدند. پس از بازدیدهای میدانی و برگزاری جلسات با عشایر و مدیران استانی، پرسشنامه ای مبتنی بر معیارهای مکان یابی موقعیت حفر چاه آب طراحی و از فرآیند تحلیل سلسله مراتبی برای اولویت بندی معیارها استفاده شد. سطح آب زیرزمینی در محدوده مورد مطالعه، بین ۲۰ تا ۹۰ متر و هدایت الکتریکی آب بین ۸۴۰ تا ۷۱۱۰ میکروزیمنس بر سانتی متر، متغیر بود. در منطقه حسن آباد جوان زاده، کیفیت آب رضایت بخش و شوری آن در برخی نقاط در حد متوسط بود. یافته ها نشان داد که ویژگی های کمّی و کیفی آبخوان، به ویژه ضخامت و شوری، نقش تعیین کننده و و فاصله از مراکز مسکونی کمترین اهمیت را دارد. در مکان یابی چاه ها دارند. جهت تعیین مشخصات چاه ها، با توجه به پیش بینی جمعیت و برآورد نیاز آبی در افق طرح، نیاز آبی محدوده مطالعاتی حسن آباد جوان زاده (0/63) لیتر بر ثانیه و نیاز آبی محدوده مطالعاتی قرجه بایر (1) لیتر بر ثانیه است. بنابراین جهت تامین آب در بلندمدت و همچنین افزایش راندمان برداشت آب، دبی چاه های پیشنهادی برای محدوده های مطالعاتی حسن آباد جوان زاده و قرجه بایر به ترتیب (2) و (3) لیتر بر ثانیه جهت انتخاب پمپ پیشنهاد گردید.