جستارهای نوین ادبی (جستارهای ادبی)

سرقت ادبی یکی از موضوعات مهم و سابقه دار نقد ادبی است که برخی از بلاغیون فارسی زبان به تأثیر از آثار بلاغی عربی به اختصار و در ضمن مباحث علم بدیع به آن پرداخته اند، اما رساله سرقات شعری نخستین اثر فارسی است که فخری هروی آن را هم به شکل کتابی مستقل و هم با وسعت مطالب و شواهد این موضوع بین سال های 940-962 ق در سرزمین سند تألیف و به نام حاکم آنجا، شاه حسن ارغون درآورده است. از این رساله یک نسخه عکسی در کتابخانه مرعشی قم و یک نسخه خطی در دارالکتب قاهره با عنوان تضمینات محفوظ است. فخری در رساله خود انواع روش های سرقت شعری را در چهار قسم تصرف، توارد، تضمین و تکلف ذکر کرده که برخی از این اقسام شامل انواع جزئی تر و بیشترین مطالب درباره تصرف است. او از برخی آثار بلاغی عربی نیز درباره سرقت شعری استفاده کرده، اما برای ذکر شواهد اقسام سرقت و روش های آن از سروده های فارسی قرن های 4-10 ق بهره برده است. معرفی و تصحیح رساله فخری از چند جهت اهمیت دارد: 1- آشنایی با اقسام چهارگانه سرقات شعری نزد فارسی زبانان 2- تشخیص شاعران تأثیرگذار و برخی از اشعار مؤثر آن ها 3- تعیین سرایندگان تأثیرپذیر و تکنیک های آنان در مواجهه با اشعار دیگران 4- مقایسه تطبیقی مسئله سرقت شعری در بلاغت فارسی و عربی. در انتهای مقاله نیز به ضرورت و روش تصحیح و تحقیق سرقات شعری اشاره شده است.

مرغ آمین پرنده ای افسانه ای است که به باور عامّه دائماً در حال پرواز است و آرزوهای انسان ها را برآورده می کند. تعبیر «مرغ آمین» در عربی وجود نداشته است. در فارسی نیز تا پیش از صفویّه به کار نرفته است. قدیم ترین سندی که در آن تعبیر «مرغ آمین» به کار رفته، بیتی از منظومه مهر و وفای باقری هروی (ساخته شده میان 996-1012 ق) است. قدیم ترین فرهنگ های مشتمل بر سرمدخلِ «مرغ آمین» چراغ هدایت (تألیف: 1147 ق) و مصطلحات الشّعراء (آغاز تألیف: 1149 ق) است. امّا نویسندگان این فرهنگ ها در تشخیص هویت مرغ آمین اختلاف دارند: علی خان آرزو آن را ستاره کفّ الخضیب و سیالکوتی مَل وارسته آن را فرشته دانسته است. امّا حق با کدام است؟ این پژوهش جست وجویی است برای پاسخ به این پرسش. روش تحقیق در این پژوهش، تحلیل توصیفی-تاریخی با استناد به منابع اصیل، نسخ خطی، فرهنگ های فارسی، متون دینی (قرآن، حدیث، تفاسیر) و حتّی کتیبه ها و ادبیات عامیانه است. برای این کار ابتدا با بررسیِ برخی از متون ادبی و همچنین با کمک پیکره های در دسترس شواهد کاربرد «مرغ آمین» در متون فارسی گردآوری شد. سپس اقوال فرهنگ نگاران و اطلاعاتِ مرتبطِ دیگر با مراجعه به متون گوناگون جمع آوری شد. در ادامه تمامی یافته ها مقایسه و طبقه بندی و توصیف و تحلیل شد. در این پژوهش مشخّص شد که خاستگاهِ اصلیِ «مرغ آمین» بعضی احادیث و روایات دینی است. مرغ آمین در روایاتِ اولیّه فرشته آمین بوده است و سپس در قرن های نهم و دهم هجری بعضی از فرهنگ نگاران، «اختر» را برابر با فرشته آمین تعریف کرده اند (اخترِ آمین) و درنهایت در اواخر قرن دهم یا اوایل قرن یازدهم هجری آخرین مرحله تکامل رخ داده و مرغِ آمین شکل گرفته است.

مطالعات جرم شناسی انتقادی ریشه اصلی ارتکاب جرم را در توزیع نابرابر قدرت در جامعه جست وجو می کنند. رویکردهای جنسیت محور به عنوان یکی از شاخه های مهم جرم شناسی انتقادی، به بررسی نقش جنسیت در فرآیند ارتکاب جرم، مجازات و برخورد دستگاه عدالت کیفری می پردازد. این پژوهش درصدد است با بررسی رمان «هزار خورشید تابان»، نظریات و اندیشه های جرم شناسی جنسیت محور را موردبررسی و ارزیابی قرار دهد. بدین منظور، برای دستیابی به معنا و خوانش عمیق متن، از روش تحلیل محتوای کیفی استفاده می شود. یافته ها نشان می دهد که جرائم علیه زنان در رمان، پدیده ای است برساخته که به منظور اعمال سلطه جنسیتی شکل می گیرد. جرائم قدرتمندان به عنوان بزهکاران صاحب منصب و امین نادیده گرفته می شود و در مقابل با جرائم فرودستان و به ویژه جرائم زنان با تسامح صفر برخورد می شود. حکومت طالبان در رمان برخی از آداب ورسوم زنانه را مورد جرم انگاری قرار می دهد و با جنایی سازی فرهنگ، بستری را برای ارتکاب جرائم مقاومتی پدید می آورد. همچنین، فرهنگ دفاع از ناموس و کنترل زنان، موجب وقوع قتل های ناموسی و خشونت های خانگی می شود که در جامعه به عنوان امری عادی نهادینه شده است. بزهکاری زنان در چنین ساختاری، به دلیل وابستگی اقتصادی، فشار فرهنگی و هژمونی مردانه رخ می دهد؛ بنابراین، راهکار پیشگیری از جرائم زنان، اصلاح ساختارها و سالم سازی فرهنگی است.

عین القضات همدانی از بزرگ ترین عارفان و متفکران سده ششم هجری است که اندیشه های ژرف و بدیع او، عرفان و تصوّف اسلامی را بیش ازپیش بارور کرده است. بی تردید جستجو در منابع آثار و نوشته های او، سرچشمه ها و بن مایه های فکری و اندیشگانی او را به ما نشان می دهد. این مقاله بر آن است تا با پژوهش در منابع و مآخذ اندیشه های قاضی همدانی، سرچشمه های تفکرات ژرف و عمیق او را تا حد امکان نشان دهد. نتایج پژوهش نشان دهنده آن است که منابع عین القضات فراتر از آثار برادران غزالی و ابوطالب مکی است. این منابع را می توان به دو دسته تقسیم کرد: 1. منابعی که عین القضات در آثار خود به آن ها اشاره کرده است؛ مانند آثار ابوحامد غزالی، قوت القلوب مکی، رساله اضحویه و سخنان و آثار حلاّج و سهل تستری. 2. منابعی که قاضی به آن ها اشاره ای نکرده است اما از آن ها تأثیر گرفته است که عبارتند از تعرّف کلابادی، تهذیب الاسرار خرگوشی، حقائق التفسیر سلمی، شرح التعرّف مستملی بخاری، و رساله قشیریه ابوالقاسم قشیری.

بخشی از مطالعات مربوط به شعر حافظ، به شناسایی مدارک و اسناد بازمانده از عهد حیات شاعر و دهه هایی پس از آن اختصاص دارد که تاکنون پیشرفت های خوبی داشته و به سبب حسّاسیّت شعر حافظ، تقریباً بخش اعظم آن مدارک بررسی و تحلیل شده است. امّا همچنان در منابع شعری چاپ نشده و اوراق پراکنده خطّی نمونه هایی به دست می آید که لازم است پس از قیاس با نتیجه پژوهش های پیشین، عرضه شود. می دانیم که مدارک مربوط به شهرت شعر حافظ در عهد حیات او و اندکی پس از آن (در اقلیم های متنوّع مربوط به حضور زبان فارسی) نادر است. از سویی ضبط های ابیات شاعر در منابع چندگانه موجود (اعمّ از دستنویس های دیوان، سفینه های شعری، منابع تاریخی و جز آن) گاه چنان متنوّع و متشتّت است که تصحیح برخی از غزل ها، جز با پذیرش چندتحریری بودن آن ها امکان پذیر نیست. آغاز روند انتساب غزل های جعلی و الحاقی به شاعر از همان ادوار نزدیک به حیات او، مسأله دیگری است که دراین باره، جز با استناد به قدیم ترین منابع خطّی شعر فارسی نمی توان سخن گفت. در این پژوهش، چند منبع تازه یاب که اطّلاعاتی به دانسته های پیشین می افزاید معرّفی و ارزش آن ها بررسی شده است.

متن نزهه العقول فی لطایف الفصول ازجمله متون فنی به شمار می رود که تنها یک نسخه از آن باقی مانده است. این متن از نویسنده ای به نام ابوطاهر محمدبن محمد یحیی العوفی است که به صورت تقریبی می توان آن را متعلق به حدود سده هفتم هجری دانست. تنها نسخه آن در کتابخانه آیت الله مرعشی به شماره 9084 محفوظ است. در تصحیحی که ایرج افشار و جواد بشری بر متن نزهه العقول فی لطایف الفصول داشته اند، حکایتی در فصل سی و نهم کتاب به طور ناقص و درهم آمیخته ذکر شده است؛ آغاز و پایان حکایت نیامده و در میانه آن هم جملاتی افتاده است. بررسی نسخه خطی نشان می دهد که متن اصلی از انسجام کامل برخوردار بوده و مشکلات موجود صرفاً ناشی از خطاهای تصحیح و انتشار است. این مقاله با ارائه شواهد نسخه شناختی ازجمله تصویر صفحه مربوطه و مقابله دقیق متنی، تصحیح کاملی از این حکایت ارائه داده و نقص های نسخه چاپی را مرتفع ساخته است.