پژوهشنامه متون ادبی دوره عراقی

ژولیا کرستوا -از منتقدان پساساختارگرا- با طرح نظریه آلوده انگاری اظهار داشت که سوژه -هنرمند/ آفرینشگر ادبی- از طریق متن، آلودگی و پلیدی های روح انسانی/ خود را فرافکنی و بیان می کند. کلیله و دمنه کتابی است بسیار قابل تأمل و تدبّر و کاربردی و حاوی راهبردهای سیاسی و اجتماعی است که هدف اصلی نویسنده آن بیان اصولی است برای حاکمیتی توانمند و پایدار. این پژوهش به شیوه توصیفی-تحلیلی قصد دارد یکی از آلودگی های اساسی جامعه-سخن چینی- را در داستان شیر و گاو از منظر نظریه آلوده انگاری کریستوا تشریح کند. در این داستان، سوژه -نصراله منشی- ابعاد مختلف این آلودگی را با حکایات مختلف واکاوی می کند. هر کدام از اضلاع سه گانه مثلثِ سخن چینی در این داستان -دمنه، شیر و گاو- دارنده آلودگی هایی هستند که در فرایند وقوع آلودگی سخن چینی نقش موثری ایفا می کنند. حرص و طمع، حیله و نیرنگ، حسادت، ترس، عجله و شتاب، فاش کردن ذهن و اسرار خود پیش دیگران، ساده لوحی و اعتماد بیش از حد به دیگران و ... از مهم ترین آلودگی های شخصیت های درگیرِ مثلث سخن چینی است.

التوسل الی الترسل تألیف بهاءالدین محمدبن مؤید بغدادی، نمونه ای اعلا از انشای فارسی و نثر فنی قرن ششم هجری است و نیز درشمار معدود آثاری است که در سنت ترسل و نامه نگاری به صورت کامل به دست ما رسیده است. این کتاب در سال 1315. ش به همت احمد بهمنیار از روی تنها دو نسخه خطی موجود، تصحیح شد و در تهران به چاپ رسید؛ اما اکنون، غیر از آن دو نسخه، هفت دست نوشت دیگر از این اثر کشف شده و در دست است. این نسخ نویافته به ترتیب عبارتند از: 1) نسخه کتابخانه ینی جامع ترکیه مورخ 635. ق؛ 2) نسخه کتابخانه نورعثمانی ترکیه مورخ 662. ق؛ 3) نسخه کتابخانه فاتح ترکیه مورخ 669. ق؛ 4) نسخه کتابخانه مجلس شورای اسلامی ایران (بی تاریخ اما متعلق به قرن 7 هجری)؛ 5) نسخه کتابخانه دانشگاه لیدن هلند مورخ 850. ق و 6) دو نسخه قرن دوازده و چهاردهم محفوظ در کتابخانه مجلس شورای اسلامی. التوسل به دلایلی چون: الف) کشف اقدم نسخ آن (نسخه مورخ 635.ق) و نیز چند نسخه ارزشمند دیگر؛ ب) نداشتن برخی معیارهای لازم برای یک متن مصَحَح؛ ج) وجود اشکالات متعدد متنی (ناشی از فقدان نسخ معتبر هنگام تصحیح نخست) لازم است دوباره مورد مداقه قرار گیرد و اصطلاحاً «تصحیح مجدد» شود. در این نوشتار پس از معرفی نسخ نویافته التوسل، به تبیین ضرورت تصحیح مجدد این متن تاریخی ارزشمند می پردازیم.

نوشتار حاضر تلاش دارد با ابتنا بر تفکر انتقادی، سطوح مختلف فهم مولوی را از تفسیر بررسی کند و جهان آگاهی های او را در دو بخش ادبیات پدری(تفسیر ارشادی) و ادبیات عرفانی(تفسیر اشاری) تحلیل نماید. از همین رو، با روش توصیفی- تحلیلی و با تکیه بر مستندات کتابخانه ای به مطالعه فهم این فقیه و خطیب متقدم، و عارف شعرگرای متأخر از تفسیر قرآن پرداخته، ضمن بازخوانی سلوک فهم مولوی؛ برای نخستین بار به تبیین اختلافات قهری و ابعاد مشترک تفسیر ارشادی و اشاری در مثنوی معنوی اقدام نموده است. چنین پژوهشی علاوه بر روشن ساختن زوایا و آشکار کردن خفایای آثار ادبی با مشکات قرآنی، سبب نزدیکی مطالعات بین رشته ای شده، موضوعات و مؤلفه هایی تازه برای پژوهش را فراهم می آورد که شمول شان می تواند نگرش هایی متنوع از فهم و تفکر را خلق کند. نتیجه پژوهش نشان می دهد علی رغم اختلاف های ساختاری میان جهان آگاهی های ادبیات پدری و تفسیر اشاری، در نگاه فرایندی عارف به میانجی گری تفسیر ارشادی است که با تفسیر اشاری آشنا می شود و به مدد نفس ناطقه و گوش جان به مرتبه استعلایی فهم راه می یابد. عمده ترین برآیند این مرتبه از فهم: ذهنیت باز، انعطاف پذیری، توجه به مخاطب محوری، گفتمان سازی، تفکر واگرا، فهم در قالب زندگی، هرمنوتیک تمثیلی، عدم قطعیت معنا و توانایی در پرسش گری است.

عرفان، نگرشی هنرمندانه به جهان هستی و عبادت عاشقانه خداوند به عنوان معشوق ازلی، ابدیست. از آغاز شکل گیری تصوّف و عرفان در فرهنگ اسلامی بسیاری از آداب، مقدّمات، مبانی و اصطلاحات، میان اهل طریقت و متشرّعان مورد مناقشه قرار گرفته است. اگر چه، مدّعیان شریعت و طریقت همواره بر آن بوده اند که به حقیقت واصل شوند، امّا گاه، اختلافات دینی، فرقه ای و حتّی فردی، موجب گردیده است که از حقیقت به دور افتند. از جمله مواردی که بر آن ها اجماع صورت نپذیرفته، مقامات، احوال، ذِکر و سماع است. سماع در میان سالکان طریقت و روندگانِ شریعت، همواره مورد اختلاف بوده است و در طول تاریخ تصّوف و عرفان، هرگز به توافق نرسیده اند. این پژوهش به روش توصیفی تحلیلی، با مراجعه به اسناد و منابع معتبر کتابخانه ای، بازتاب سماع را از دیدگاه عارفانه سنایی، عطّار و مولوی مورد بررسی قرار داده و به این نتایج دست یافته است که سنایی، با پیروی از اندیشه های عالِمان شریعت، سماع و شور و حال را ناپسند دانسته و به تقبیح آن پرداخته است. امّا عطّار و مولانا به پیروی از اهل طریقت، سماع را همانند مستحبّات دینی، مورد اقبال قرار داده و بر این باور بوده اند که سماع، به شرط پرهیز از ابتذال و بی اخلاقی، می تواند موجب تقرّب گردد. دیگر این که اگر سماع با «حال» همراه باشد، باعث ارتقاء روحی و نشاط درونی سالک می گردد و چنانچه با متعلّقات حرام و شایبه های هوس آمیخته گردد، موجب غَلَیانِ دیو شهوت خواهد شد.

سعد الدّین بن شمس الدّین بن محمّد نزاری قهستانی، از شاعران پرکار و مشهور اسماعیلی در سده های هفتم و هشتم است. این شاعر اسماعیلی همچون سایر اسماعیلیه به خاطر عقایدش دچار سختی بود و نمی توانست آزادانه سخن بگوید، از این روی نوع سخن گفتن وی مخصوصاً شیوه بیان مسائل عقیدتی و مصطلاحات اشعار وی در استفاده از ظرفیت های بلاغی زبان فارسی روشن می شود. نزاری درعینِ حضور در دربار حکومت های ضدِاسماعیلی و در دوره سخت گیری نسبت به اسماعیلیان، اندیشه های اسماعیلی را با استفاده از ظرفیت های بلاغت به گونه ای بیان می کند که بتواند همچنان به شاعری بپردازد و در میان خوانندگان نفوذ کلام داشته باشد. در این مقاله می کوشیم شیوه ها و شگردهای بلاغی مورد استفاده نزاری را برای بیان مفاهیم و اندیشه های اسماعیلی تبیین و تحلیل کنیم. نزاری توانسته است به کمک استعاره، حدیث مشهور «سفینه» را برای بیان مفاهیم شیعه اسماعیلی به کار ببرد. نزاری با استفاده از بلاغت در موقعیت و زمانه سختی که داشت در اشعارش به صورت هنری توانسته است آفتاب، یوسف، نوح، کشتی، دریا، نقد و وابسته های هر یک از این عناصر را به صورت استعاره یا نمادی از امام اسماعیلی به کار ببرد.

کتاب نفثه المصدور یکی از فنّی ترین متون نثر فارسی است که با وجود شرح های موجود، هنوز از منظر روایی، تاریخی و ادبی مسائل حل نشده ای دارد که همواره محل بحث و تحقیق پژوهشگران بوده است؛ علاوه بر این، با وجود تلاش های شارحان، به بسیاری از ظرفیت های آن، به ویژه در حوزه بلاغت، پرداخته نشده است. کتاب شرح مشکلات بلاغی و عربی نفثه المصدور زیدری، به قلم کامران شاه مرادیان و سعید قنبری فشی، اثری است که با قصد گره گشایی از مشکلات بلاغی و عربی نفثه المصدور، با حجمی کمتر از شرح یزدگردی، به چاپ رسیده است. در این مقاله، از منظری غیر از مباحث مربوط به زبان عربی، به بررسی این اثر پرداخته ایم؛ نتیجه پژوهش آن است که نویسندگان در موارد متعددی دچار خطا و سهل انگاری شده اند؛ مواردی از قبیل: خطا در توضیح معنای لغات و جملات، سهل انگاری و لغزش در توضیح صنایع بلاغی، بی توجهی به روایت تاریخی متن، خطا در ضبط صحیح کلمات و جملات، رعایت نکردن اصول نگارش و ویرایش، عدم رعایت اصول علمی در ارجاعات و نقل قول ها و... فراوانی خطاهای نویسندگان به حدّی است که مخاطب مبتدی را دچار سردرگمی می کند و وجاهت علمی این اثر را تحت الشعاع قرار می دهد. از منظر مقایسه با شروح پیشین نیز می توان گفت این اثر، در زمینه حل مشکلات و تعقیدات متن، سخن تازه ای ندارد و گرهی از آن را نگشوده است.

به رغم کوشش هایی که در شرح و تصحیح منظومه هفت پیکر نظامی گنجه ای صورت گرفته است برخی ابیات این منظومه همچنان نیازمند شرح و توضیح یا بازبینی نسخه های کهن و تصحیح مجدد است. در این پژوهش برخی ابیات را براساس متن های چاپی و نسخه های موردِاستفاده مصححان هفت پیکر تصحیح کرده ایم اما در برخی موارد که ضبط نسخه یا نسخه ها براثرِ دستبرد یا خطای کاتبان از صورت یا معنای اصلی خود گشته یا نامفهوم شده باشد، از تصحیح قیاسی استفاده کرده ایم. غیر از تصحیح، به شرح و توضیح ابیات دشوار متن نیز پرداخته ایم. در این مقاله چهارده مورد از توضیحات اشتباه یا ناقص یا سهو و قصور مصحِّحان و شارحان هفت پیکر را بررسی کرده ایم. این موارد عبارت است از: آجرتراش (شاگرد، شاگرد بنا)، بدپسند (دارای وسواس)، با تو (نسبت به تو)، برون در (گورستان)، بیگانه (مویه گر)، پهلوی (سخنان ظریف و زیبا)، خَره (گِل)، دور هفت هزار (دور پایانی)، «راست خانه» (کسی که حیله و نیرنگ در خانه نداشته باشد)، راهداران (راهزنان)، زر زیاده (زر و پول نحس)، سه پایه تخت از نصرت زدن (دیگ بر سه پایه نهادن برای برافروختن آتش جهت پختن خوراکی جشن پیروزی)، سیب عاشقان (زنخدان معشوق)، گره گشودن (آفریدن). علاوه براین، اژدها صورت و بابلی خوردن را به ترتیب به اژدها صولت و بلبلی خوردن تصحیح کرده ایم.