نگره

مقدمه: موضوع تولد پیامبر اکرم(ص) ازجمله وقایعی است که به استناد توصیفات کتب مذهبی، با رخدادهای فرازمینی همچون نزول فرشتگان، همراه بوده است؛ بااین حال، تصویرسازی این رویداد در نسخه های خطی کمتر موردتوجه قرارگرفته است. از نمونه های باقی مانده در این زمینه می توان به نگاره های کتاب عثمانی «سیره نبی» متعلق به سده شانزدهم میلادی/ یازدهم هجری اشاره کرد که در موزه توپقاپی سرای استانبول نگه داری می شود. این نسخه صحنه هایی از بشارت، تولد و انتخاب دایه پیامبر(ص) را در بردارد و شباهت هایی با برخی از نگاره های ایرانی در آن مشهود است. اهداف و سؤال ها: هدف این مقاله، ریشه یابی نقوش و بررسی نحوه به کارگیری عناصر بصری در نگاره بشارت تولد پیامبر(ص) از نسخه سیره النبی است. پرسش اصلی مقاله نیز بدین شرح است: عناصر تصویری به کاررفته در نگاره بشارت تولد نسخه خطی سیره نبوی، دارای چه منشأ و ویژگی هایی هستند؟ روش ها: این پژوهش از نوع کیفی است و با روش تحلیلی-تطبیقی و با استناد به منابع کتابخانه ای انجام شده است. یافته ها و نتایج: یافته های مطالعه حاکی از آن است که انتخاب عناصر و سوژه های به کاررفته در نگاره موردمطالعه، به استناد منابع تاریخی و با تأکید بر وجه ماورایی این رویداد صورت پذیرفته و در پردازش و جزئیات بصری، بسیار متأثر از معراج نگاره های مکتب تیموری و صفوی ایران است. بر این اساس مواردی همچون نمایش فرشتگان، مرکب پیامبران، نمایش کعبه و ترکیب بندی این اثر، با معراج نگاری های ایرانی قابل انطباق است؛ بااین حال، خلاصه سازی و حذف جزئیات، نشان دهنده تلاش برای خلق سبکی متمایز و مستقل از سبک های ایرانی را در این اثر است.

مقدمه. آرامگاه سید امین الدین جبرائیل در روستای کلخوران (کهرلان)، اردبیل قرار دارد. این مجموعه دارای آرایه های معماری و تزییناتی متنوعی از قبیل کاشی کاری، لایه چینی، نقاشی، آثار چوبی (شامل در ها، پنجره ها، منبر و صندوق قبر) و دیگر آثار هنری است. یکی از دَر های این مجموعه در «جنت سرای» بقعه شیخ صفی الدین اردبیلی نگه داری می شود. صندوق آرامگاهی شاه اسماعیل صفوی نیز با نقوش متنوع و فنون گوناگونی همچون نقاشی زیر لاکی، مشبک کاری، خاتم کاری و جُوَک کاری تزیین شده است. اهداف و سؤال ها. این پژوهش به مطالعه تطبیقی نقوش و روش های اجرایی به کاررفته در این دو اثر می پردازد. هدف مقاله بررسی و مقایسه نقوش و فنون چوبی به کاررفته این دو اثر است. سؤال های پژوهش عبارت اند از. 1. شباهت های موجود بین نقوش روی دَر و صندوق قبر ازنظر طرح و شیوه اجرا چگونه است؟ 2. سرمنشأ این شباهت ها کجاست؟ روش ها. روش پژوهش به صورت توصیفی–تحلیلی با رویکرد تطبیقی است و با تحلیل آثار تاریخی، به بحث و بررسی درباره آن ها پرداخته می شود. جمع آوری اطلاعات به روش اسنادی و میدانی است. یافته ها و نتایج. یافته ها نشان می دهد که به احتمال زیاد، این دو اثر توسط یک گروه هنری و در یک کارگاه ساخته شده اند. نقوش و شیوه های اجرایی در آن ها از اصول یکسانی پیروی می کند. بااین حال، تفاوت هایی نیز بین آن ها مشاهده می شود. نقاشی زیر لاکی بر همه آلت های روی درِ آرامگاه شیخ جبرائیل دیده می شود، اما بر روی صندوق قبر، تنها در بخش فوقانی و پشتی وجود دارد. بیشتر نقوش منبت، مشبکِ منبت، خاتم و جُوَک کاری های داخل آلت های مختلف دَر کنده و از بین رفته اند و تعداد معدودی از این فنون برجای مانده است. در مقابل، تعداد اندکی از نقوش روی صندوق قبر آسیب دیده و می توان گفت که این صندوق در وضعیت سالم تری باقی مانده است. شیوه منبت کاری، خاتم کاری و جُوَک بر روی این صندوق، بیشتر از فنون دیگر به چشم می خورد. کتیبه های موجود بر هر دو اثر به خط ثلث هستند؛ اما بر روی دَر، علاوه بر خط ثلث، از خط نستعلیق نیز بهره گرفته شده است.

مقدمه: با نگاهی به منابع فلزکاری اسلامی، مشخص می شود که آثار باقی مانده در موزه ها، مجموعه های شخصی و حتی متون دوره اسلامی، عمدتاً شامل آثار برنجی و مفرغی هستند و اشیاء طلایی و نقره ای کمتری در دسترس است. دلیل این امر، به خاصیت خورندگی فلز و همچنین جنبه مادی آن ها بازمی گردد، چراکه بسیاری از آن ها برای مقاصد مالی، ذوب شده اند. یکی از منابع معتبر برای کسب اطلاعات درباره ظروف کاربردی دوره صفویه، نگاره های به جای مانده از این دوره است. اهداف و سؤال ها: یکی از اهداف این مقاله، بازنمایی اشیاء کاربردی بر اساس نگاره های شاهنامه شاه طهماسبی است. سؤال های اصلی پژوهش عبارت اند از: 1. کدام ظروف کاربردی دوره صفوی در نگاره های شاهنامه شاه طهماسبی ترسیم شده اند؟ 2. این ظروف چه شکل و تزئیناتی دارند؟ روش ها: این پژوهش به روش توصیفی-تحلیلی و با اتکا بر مطالعات کتابخانه ای و الکترونیکی، به بررسی شکل و تزئینات ظروف کاربردی فلزی در نگاره های شاهنامه شاه طهماسبی می پردازد. یافته ها و نتایج: بر اساس نتایج این مطالعه، ظروف کاربردی در نگاره های این شاهنامه، عمدتاً متعلق به دربار شاهان بوده و جنس آن ها اغلب طلا، نقره و برنج است. شکل های رایج این ظروف کاربردی شامل صراحی، تُنگ، ابریق، آفتابه و لگن، شمعدان، بخوردان و مشعل بوده اند. این ظروف با تزئینات گیاهی، هندسی و نیز نقش های شیاری مشابه با ظروف فلزی دوره هخامنشی آراسته شده اند.

مقدمه: پدانیوس دیوسکوریدس، حکیم صاحب نام یونانی در سده نخست میلادی، کتاب «ماتریا مدیکا» را تألیف کرد. این کتاب از منابع اصلی علم گیاه شناسی و جانورشناسی در تمدن اسلامی و غربی به شمار می رود. این پژوهش به معرفی و بررسی دو نسخه اسلامی و غربی با عناوین «الحشایش- قوی الاغذیه» موجود در کتابخانه مجلس شورای اسلامی (کد شناسایی کتاب: 7739-10) و نسخه عربی با عنوان «دیسکورسی ماتیولی» موجود در کتابخانه موزه بریتانیا در لندن (کد شناسایی کتاب: 22332) می پردازد. هر دو نسخه مذکور از روی نسخه ماتریا مدیکا دیسکوریدوس، تصویرسازی و تألیف شده اند و ازنظر دوره تاریخی، در عصر صفوی و رنسانس (990 ق/1582م و 972 ق/1564) قرار دارند. اهداف و سؤال ها: هدف این پژوهش، مطالعه، تحلیل و مقایسه شیوه های هنری و روش های تصویرسازی علمی در این دو نسخه است. سؤال های پژوهش عبارت اند از: 1. شیوه هنری و روش تصویرسازی علمی در نسخ مصور الحشایش کتابخانه مجلس شورای اسلامی و کتابخانه بریتانیای لندن چگونه است؟ 2. کدام نسخه با معیارهای تصویرسازی علمی تطبیق بیشتری داشته و ازنظر کارکرد آموزشی و تشریحی عملکرد بهتری ارائه می دهد؟ روش ها: این پژوهش با رویکردی توصیفی- تحلیلی و بر پایه مطالعات کتابخانه ای و بررسی تصاویر گیاهان دارویی انجام شده است. نگارندگان از طریق مطالعه تطبیقی دو نسخه و تحلیل تاریخی تصاویر، به یافته های تحقیق دست یافته اند. یافته ها و نتایج: نتایج تحقیق نشان می دهد که هنرمندان اسلامی و غربی، شیوه های متفاوتی را در تصویرسازی متون علمی به کاربرده اند. اگر هدف اصلی تصویرسازی در کتاب «ماتریا مدیکا» را کمک به شناسایی هر چه بهتر نمونه ها و گونه های مختلف آن ها در طبیعت بدانیم؛ نسخه غربی (دیسکورسی ماتیولی) با بهره گیری از فنون اجرایی و رنگ آمیزی متنوع، وضوح و واقع گرایی بهتری در تصویرسازی علمی عرضه کرده است.

مقدمه: در زیست جهان فرهنگی قاجار، مقوله دین در قالب شکل بندی های اجتماعی، سیاست فرهنگی (گفتمان) و سیاست گذاری فرهنگی (کردار ایدئولوژیک) نمود یافته است. پیامد کارکردی این سیاست دینی، مشروعیت بخشی به فرهنگ زندگی روزمره، تعیین مفهوم زیست اجتماعی، بازنمایی فرهنگی، سازماندهی کنش های روزمره و نظم بخشی به شیوه اندیشیدن و کردارهای فرهنگی بوده است. با توجه به ماهیت دینی برخی از کاشی نگاره های تکیه معاون الملک و تأکید آن بر آموزه های تشیع و تجلی فقهی آن در اصل ولایت فقیه، این پژوهش کاشی نگاره های روایی شیعی را به مثابه متن گفتمانی و در قالب یکی از پایگاه های گفتمانی سیاست دینی بررسی می کند. اهداف و سؤال ها: هدف از این پژوهش، تحلیل ماهیت سیاست گذاری دینی برای فرهنگ مردمی در کاشی نگاره های تکیه معاون الملک قاجار و شناسایی گفتمان سیاست های دینی و عملکرد محوریت های فرهنگ مردمی بازتاب یافته در این کاشی نگاره ها است. سؤالات اصلی پژوهش عبارت اند از: ماهیت سیاست گذاری دینی به چه صورت فرهنگ مردمی قاجار را در کاشی نگاره های تکیه معاون الملک بازتولید می کند؟ 2. در سیاست گذاری دینی برای فرهنگ مردمی قاجار، کدام سیاست های گفتمانی در کاشی نگاره های روایی تکیه معاون الملک محوریت یافته اند؟ روش ها: این پژوهش با رویکرد توصیفی- تحلیلی و بر پایه تحلیل محتوای انتقادی، بر مبنای آراء فرکلاف انجام شده است. ابزار گردآوری اطلاعات شامل فیش برداری، مشاهده و بهره گیری از ابزارهای پویش گری نوین بوده است. یافته ها و نتایج: نتایج پژوهش نشان می دهد کاشی نگاره ها با تکیه بر سیاست فقهی شیعه، جهت گیری به سمت هویت سازی دینی و مقاومت فرهنگی در برابر گفتمان غرب را دنبال کرده اند. محور این جهت گیری در کاشی نگاره ها، همسو با دینی تر شدن فرهنگ مردمی و کسب جامعیت سیاسی توسط کنشگران مردمی است که علمای طراز اول دوره مشروطه را در این آثار برجسته ساخته است.

مقدمه: روی کار آمدن شاه اسماعیل اول، بنیان گذار سلسله صفوی، در سده دهم ه.ق موجب تحولات گسترده ای در عرصه های سیاسی و اجتماعی شد که بازتاب آن را به وضوح می توان در هنر نقاشی این دوره مشاهده کرد. درنتیجه، توجه به جزئیات، واقع گرایی و انعکاس احساسات شخصیت ها باهدف انتقال ارزش ها و نمایش قدرت، بیش ازپیش در نقاشی ایرانی موردتوجه قرار گرفت. اهداف و سؤال ها: هدف این پژوهش، شناسایی و بررسی آثار چهره نگاری شده از شاه اسماعیل اول در دوره صفوی و همچنین بررسی علل تداوم خلق این چهره نگاری ها در دوره های پس ازآن است. سؤال پژوهش شامل چهره نگاری های شناسایی شده از شاه اسماعیل اول است و این که چه ویژگی هایی دارد و دلیل تداوم آن در دوره های پس از صفوی چیست؟ روش ها: روش تحقیق به صورت توصیفی- تحلیلی و تاریخی است و داده های موردنیاز با استفاده از روش کتابخانه ای و مطالعات میدانی گردآوری شده اند. جامعه آماری پژوهش شامل 51 اثر چهره نگاری شده از شاه اسماعیل اول است که حتی در حکومت های بعدی نیز ترسیم شده اند. یافته ها و نتایج: نتایج این پژوهش نشان می دهد که چهره نگاری شاه اسماعیل اول، علاوه بر نمایش ویژگی های فیزیکی چهره، برای ترویج و تثبیت قدرت سلطنتی شاه و تبلیغ حکومت صفوی نیز مورداستفاده قرار می گرفت. در برخی موارد، ترسیم چهره نگاری شاه توسط دولت های خارجی، نشان از قدرت و شکوه شاه داشت و به عنوان نمادی از روابط سیاسی بین دولت ها عمل می کرد. بر اساس منابع تاریخی، شاه اسماعیل اول مردی خوش سیما، خوش اندام با سبیل، موهای قرمز و پوست سفید بود و چهره ای جدی و مصمم داشت. آثار به جامانده از چهره نگاری های شاه اسماعیل، این ویژگی ها را به خوبی نمایش داده و معمولاً او را در لباس های فاخر سلطنتی و با نمادهای قدرت همچون تاج وتخت به تصویر کشیده اند که نشان دهنده اقتدار و تمجید بود. تداوم خلق این آثار هنری در دوره های بعد از صفویه، به ویژه در عهد زند و قاجار، عمدتاً دلایل سیاسی و هویتی داشته و به منظور مشروعیت بخشی به حکومت های شیعی پس از آن ها صورت گرفته است.

مقدمه: دوره صفویه، ابداعات و نوآوری هایی در زمینه آرایه های گچی به وجود آورد. آرایه گچی کشت بری که یکی از آرایه های معماری این دوره به شمار می رود، با نقوش متنوع در برخی بناهای عصر صفوی اجراشده و ازنظر شیوه کار با دیگر گونه های آرایه های گچی تفاوت دارد. شناخت شیوه ها و مراحل اجرایی آرایه های گچی، از ارکان ضروری و جزئی جدایی ناپذیر در طرح های مرمتی و حفاظت از این آثار تاریخی محسوب می شود. اهداف و سؤال ها: هدف این پژوهش، شناسایی شباهت ها، تفاوت ها و همچنین بررسی گوناگونی روش های اجرای آرایه گچی کشته بری در کاخ عالی قاپو اصفهان و خانه پیرنیا در نائین است. پرسش های این پژوهش عبارت اند از: 1. فن اجرای آرایه گچی کشته بری بر اساس طرح های آن در کاخ عالی قاپو و خانه پیرنیا چگونه است؟ 2. شباهت ها و تفاوت های اجرای آرایه گچی کشته بری در این دو بنا چیست؟ روش ها: روش تحقیق این مطالعه، توصیفی – تحلیلی و تطبیقی- مقایسه ای است و داده ها از طریق مطالعات کتابخانه ای و مشاهدات میدانی گردآوری شده اند. یافته ها و نتایج: نتایج پژوهش نشان می دهد که فن اجرای کشته بری بر اساس نوع طرح ها در هر دو بنا به هفت گونه تقسیم بندی می شود. آرایه های گچی کشته بری هر دو بنا در این موارد شباهت دارند: اجرای تکیه گاه آجری، انجام آستر کاه گلی، یک لایه گچ با سطحی صاف و صیقلی، استفاده از لایه تدارکاتی بوم کننده و نیز روش انتقال و خط اندازی طرح. همچنین، در بیشترِ این آرایه ها، برجستگی نقوش نسبت به زمینه گود کمتر از یک میلی متر است. آرایه کشته بری عالی قاپو در رنگ آمیزی نقوش همراه با قلم گیری (یا لب شور) دور جزییات نقش ها و نیز برخی از طرح ها در نقوش دور قاب ها بدون کنده کاری به صورت رنگ آمیزی و تلفیق لایه چینی و کشته بری یا استفاده از قاب منفرد لایه چینی با خانه پیرنیا تفاوت دارد. اغلب نقوش، در خانه پیرنیا، رنگ آمیزی نشده اند. همچنین، خط اندازی اولیه جزییات نقوش (تداعی کننده قلم گیری)، کندن تخمه گل های گرد، آیینه گل های شاه عباسی و یا کندن داخل جزییات نقوش و گل های شاه عباسی، گود گردن داخل جزییات گل های شاه عباسی و سربندهای اسلیمی به عمق 5 میلی متر با عالی قاپو تفاوت دارد.

مقدمه: نشان ها، ساختارهای بصری و هویتی با ویژگی های خاصی هستند که بر روی اشیاء مختلف به کار می روند. مطالعه این نشان ها به منظور شناخت اجزای تشکیل دهنده و تحلیل مؤلفه های بصری و ضرورت های کاربردی آن ها، زمینه مناسبی برای پژوهش فراهم می کند. در فاصله قرون پانزدهم تا هفدهم میلادی، فرش ها یکی از بستر های اصلی نمایش این نشان ها بودند. اهداف و سؤال ها: هدف این مقاله، تحلیل قالی های نشان دار در بازه زمانی مشخص و جغرافیای متنوع است تا با در نظر گرفتن چارچوب های بصری نشان شناسی، تمایزات این قالی ها در مناطق مختلف تولید آشکار شود. مقاله به این پرسش ها پاسخ می دهد: 1. نشان های منعکس شده بر فرش ها قرون 15-17 میلادی از کدام عناصر بصری موجود در ساختار استاندارد نشان ها برخوردارند؟ 2. نمایش نشان ها بر فرش ها، با توجه به تحلیل مختصات آن ها از چه ضرورت های کاربردی پیروی کرده است؟ روش ها: مقاله حاضر با روش تحلیلی- توصیفی بر پایه اطلاعات کتابخانه ای نوشته شده است. جامعه آماری به شیوه هدفمند، شامل 9 تخته قالی کامل و یک قطعه قالی نشان دار از دو حوزه بافندگی آسیا (ایران و هند) و اروپا (انگلستان و اسپانیا) است که با روش تحلیل مضمون موردبررسی قرارگرفته اند. یافته ها و نتایج: نتایج تحقیق نشان داد که ساختار بصری نشان های موردمطالعه، عمدتاً در مقایسه با نظام بصری استاندارد نشان شناسی، متنوع است. تعداد نشان های موجود بر قالی ها نیز از یک تا سه نشان، متغیر بود. همچنین، نمایش نشان ها بر قالی ها از ضرورت های کاربردی گوناگونی تبعیت کرده است. برخی از این نشان ها بر قالی هایی بافته شده اند که هیچ سنخیت بومی با منطقه تولید خود، (ایران و هندوستان) نداشتند. با تحلیل نشان ها و مستندات مرتبط با انتساب آن ها به خاندان های مختلف، مشخص شد که عموماً کاربست نشان بر قالی ها به منظور القای مالکیت خاندان های سلطنتی یا طبقه اشراف بر قالی های سفارشی بوده و در موارد کمتری، نشان ها با مؤسسات تجاری یا مراسم آئینی مرتبط هستند.

مقدمه: سنگ مزارها را می توان از ابعاد گوناگونی موردمطالعه قرار داد. ساختار کلی این آثار ازنظر شکل و حضور نقشمایه های تزیینی متنوع، جایگاه و نقش ویژه سنگ مزارها را در میان باورها، تفکرات و عقاید جوامع گذشته به تصویر می کشد. در عصر قاجار، اگرچه از تنوع شکلی سنگ قبور کاسته می شود، اما این آثار ازنظر عناصر و نقشمایه های تزیینی به اوج خود می رسند و از تنوع بی شماری در نقش و نگار برخوردار می شوند. این پژوهش به بررسی و تحلیل سنگ قبور گورستان امام زاده ابراهیم کیاآباد بخش رودبار می پردازد. اهداف و سؤال ها: اهداف این پژوهش شامل؛ مطالعه شکلی سنگ قبور، بازشناسی و نشانه شناسی نقوش و مضامین این آثار و درنهایت ریشه یابی نقوش آن ها از طریق مقایسه با سنگ قبور مشابه و معاصر در دیگر گورستان های شاخص هم عصر در مناطق مختلف ایران است. در این راستا، پژوهش حاضر در پی پاسخ به سؤالات زیر است: نقشمایه های تزیینی و کتیبه های سنگ قبور گورستان امام زاده ابراهیم دارای چه ویژگی هایی هستند؟ 2. نقوش و تزیینات روی سنگ قبور امام زاده ابراهیم با سنگ مزارهای کدام مناطق قابل قیاس است؟ 3. وجوه اشتراک سنگ قبور امام زاده ابراهیم با دیگر گورستان های هم عصر، بیشتر در کدام نقوش دیده می شود؟ روش ها: روش تحقیق حاضر به صورت توصیفی– تحلیلی است و اطلاعات با استفاده از شیوه های کتابخانه ای و میدانی گردآوری شده اند. یافته ها و نتایج: نتایج پژوهش نشان می دهد که سنگ قبور گورستان امام زاده ابراهیم از نوع خوابیده ساده و محرابی هستند و ازنظر آرایه های تزیینی، دارای انواع نقوش حیوانی، هندسی، گیاهی و همچنین اشیاء و ابزارآلات جنگی با معانی و مفاهیم متنوع می باشند. در کتیبه های این سنگ مزارها از دو خط نستعلیق و نسخ محلی بهره برده شده است. این آثار ازنظر نشانه شناسی و نقشمایه های تزیینی، قابل مقایسه با سنگ مزارهای گورستان های مناطق شمال غرب، غرب و مرکز ایران هستند.

مقدمه: فتحعلی شاه از منظر زیبایی شناسی، دیپلماسی و سیاست، نگاه ویژه ای به هنر داشت، به نحوی که تعدد تصاویر شکار شاهی را می توان بستر اصلی نمایش قدرت دوران او دانست؛ زیرا شکار در کنار هنر و ادبیات، یکی از مهم ترین عملکردهای فتحعلی شاه از نگاه رزم، ورزش و سیاست به شمار می رفت. ازآنجاکه هنر همواره در لایه های مختلف سیاست، فرهنگ، اقتصاد و ارتباطات حضوری تعیین کننده و هدایت گر دارد، توجه دقیق به آن در حیات سیاسی، اجتماعی و اقتصادی کشور به عنوان پلی میان قدرت حاکم، مخاطب و ثروت، ضروری است. اهداف و سؤال ها: این مقاله باهدف تبیین نقش شکار شاهی در دوره فتحعلی شاه و با اتکا به منابع مکتوب و آثار هنری، به بررسی نقش شاه در حمایت از هنر و هنرمندان و نیز چگونگی بهره برداری سیاسی از تصویر شکار می پردازد. پرسش اصلی پژوهش این است که تصویر شکار سلطنتی چه کاربردی در پیشبرد سیاست های فرهنگی دوره فتحعلی شاه قاجار داشته است؟ روش ها: این پژوهش با روش تحلیلی- تطبیقی و با رویکرد سیاست گذاری فرهنگی ازنظریه عمل بوردیو سود برده است و بعد از گردآوری اطلاعات با روش اسنادی و کتابخانه ای، سعی شده با ارائه الگویی برای درک بهتر مفهوم تصویر شکار دوران فتحعلی شاه، به شیوه کیفی به تجزیه وتحلیل دیدگاه فتحعلی شاه بپردازد. یافته ها و نتایج: ازآنجاکه فتحعلی شاه خود اهل ادبیات و هنر بود، با حمایت از هنر و شعر با گرایش های ملی و از طریق خوانشی تاریخی، خود را به ایزدان کهن ایران و امامان شیعه پیوند زد و خویش را وارث برحق تاج وتخت و فرمانروای امت اسلامی معرفی کرد و با خلق پیام های بصری و نمادپردازی در قالب نقش شکار و شکارگاه، خود را نجات دهنده ممالک محروسه (ایران) جلوه داد. ازاین رو، نقش شکار شاهی یک نقش هویت ساز ملی گرا و دینی در دوره بحران ایران بود.

مقدمه: عوامل آسیب زا و زوال پذیر بودن بسیاری از آثار هنرهای کاربردی، سبب شده است که مطالعات تاریخی مربوط به این حوزه بیشترین آسیب را ببینند و پژوهش های تاریخی و دیرینه شناسی مرتبط با این تولیدات با مشکلاتی مواجه شوند. ازاین رو، یک پژوهشگر تاریخ، ناگزیر است بازسازی تاریخی چارچوب مطالعاتی خود را با به کارگیری ابزارها و روش های موازی و مکمل ادامه دهد. اهداف و سؤال ها: هدف این پژوهش، دسته بندی منابع مکمل به منظور ارائه الگویی برای روشن سازی تاریخ نگاری هنرهای کاربردی ایران بر اساس منابع مکتوب است. سؤالات پژوهش نیز عبارت اند از: 1. هنرهای کاربردی ایران را می توان در چه دسته بندی از منابع مکمل بازسازی کرد؟ 2. با استفاده از چه الگویی در بازخوانی منابع مکتوب می توان تصویر واضح تری از وضعیت هنرهای کاربردی در دوره های تاریخی ارائه داد؟ روش ها: روش تحقیق این پژوهش ازنظر هدف بنیادی - نظری و ازنظر روش، کیفی است. ازنظر شیوه گردآوری اطلاعات، در بخش های تاریخی و نظری، پژوهشی کتابخانه ای و اسنادی به شمار می رود و تجزیه وتحلیل داده ها نیز به صورت کیفی انجام شده است. یافته ها و نتایج: یافته های این مطالعه نشان می دهد که می توان منابع را در سه دسته تخصصی، مستقیم و غیرمستقیم طبقه بندی کرد و بر این اساس به بازسازی نسبی هنرهای کاربردی ایران دست یافت. اگرچه منابع تخصصی (کتابت و هنرهای وابسته) ازنظر موضوعی محدود هستند، اما نکات ارزشمندی درباره مباحث نظری هنر، مراکز هنری، نقد و ارزش گذاری هنرمندان، مطالعات تطبیقی و مسائل اجتماعی ارائه می دهند. در منابع مستقیم، ضمن تکرار ویژگی های فوق، به موضوعات متنوع تری مانند معماری و تزیینات وابسته، موسیقی، کاشی کاری و سفالگری در قیاس با منابع تخصصی پرداخته شده است. در بخش منابع غیرمستقیم، با تمرکز بر بسامد واژگان مرتبط با تولیدات هنری و تحلیل کمی و کیفی آن در متون تاریخی و ادبی، معمولاً می توان فهرست این تولیدات را از سیاهه مالیات ولایات، غنائم جنگی، صورت وضعیت اموال و نیز منابع منظوم ادبی استخراج کرد. در این بخش، با به کارگیری الگویی نظام مند شامل ترکیبات توصیفی، تحلیل مفهومی متون و فرضیه همجواری واژگان، می توان به اطلاعات کمی و کیفی قابل قبولی از تولیدات هنری دست یافت.

مقدمه: نقاشی ایرانی، به ویژه در سده های اولیه اسلامی، به طور مستقل و برای بیان و انتقال مفاهیم مورداستفاده قرار نمی گرفت . در نگارگری، گاهی میان صورت اثر و معنی آن رابطه ای استنتاجی وجود دارد و صورت اثر ، نتیجه حذف جزئیات و خلاصه کردن شکل ها است . در دوره خلافت عباسیان ، تصویر مکمل متن بود و با شکل گیری مکتب نگارگری بغداد ، این دوره از اهمیت بسیاری برخوردار است . مؤلفه های اصلی این پژوهش ، دو رویکرد مهم هنری از دوره خلافت عباسیان است: نخست، مکتب نگارگری بغداد و دوم، نقش تزیینی طراز در پارچه بافی که با بهره گیری از متون خطی، به عنوان یکی از شاخص ترین صنایع هنری این دوره مطرح بوده است. اهداف و سؤال ها: هدف این پژوهش، بررسی دو متغیر هم زمان یعنی نگارگری و طراز ، در یک بازه زمانی خلافت عباسیان و تأثیر متقابل آن ها بر یکدیگر است . این پژوهش با بررسی خطوط چین وچروک لباس در نگاره های مکتب بغداد و مقایسه آن با ساختار بصری و جایگاه اجتماعی طراز، به دنبال پاسخ به این پرسش ها است : 1 . روند تحول چین البسه در نگاره های مکتب بغداد و تبریز اول چگونه است ؟ 2 . جایگاه طرازبافی در شکل گیری خطوط پیچان و درهمِ البسه ، در نگاره های مکتب بغداد و تبریز اول چیست ؟ روش ها: این تحقیق به روش تبیینی – مقایسه ای و با رویکردی تحلیلی - تطبیقی و از طریق مطالعات کتابخانه ای انجام شده است . در روند تحقیق، نگاره هایی از چهار کتاب شاخص مربوط به مکتب نگارگری بغداد و دو کتاب مربوط به اوایل دوره ایلخانی انتخاب و موردبررسی قرار گرفت . پس از جمع آوری و دسته بندی نمونه ها ، شش نگاره با توجه به رویکرد تحقیق و کیفیت تصویر، برگزیده و ازنظر شاخصه های بصری، تحلیل و تطبیق داده شدند. درنهایت، نشانه های به دست آمده، با شاخصه های بصری طراز مقایسه گردید . یافته ها و نتایج: قابل تأمل ترین تغییر در روند تحول چین البسه در نگاره های مکتب بغداد، ظهور خطوط پیچان و درهم است که پژوهشگران از آن به عنوان چین البسه در مکتب بغداد یاد کرده و آن را مهم ترین وجه تمایز میان طراحی البسه در دو مکتب بغداد و تبریز اول می دانند . در روند پژوهش، با بررسی و تطبیق نشانه های بصری طراز با این خطوط پیچان، این نتیجه به دست آمده که خطوط پیچان نقشی تزیینی داشته و بازتاب نقش طراز در البسه این دوره هستند .