زبان پژوهی

تحلیل گفتمان انتقادی و به ویژه تحلیل انتقادی گفتمان ادبی حوزه ای نوین در مطالعات زبان شناختی است. رویکردهای بسیاری در این زمینه وجود دارد که یکی از مهم ترین آن ها رویکرد اجتماعی-شناختی وندایک (Van Dijk's, 2006) است. پژوهش حاضر بر آن است تا داستان «رستم و اسفندیار» از شاهنامه فردوسی را برمبنای راهبردهای ایدئولوژیکی مطرح در این الگو و جهت گیری های مربع ایدئولوژیک آن توصیف و تحلیل نماید. روش انجام پژوهش، توصیفی-تحلیلی با رویکرد مقایسه ای است. براین اساس، نخست، متن داستان «رستم و اسفندیار» به دقت موردبررسی قرار گرفت و نمونه هایی که در آن ها راهبردهای ایدئولوژیکی درراستای اهداف مربع ایدئولوژیک به کار رفته بودند، شناسایی و استخراج شدند. سپس، فراوانی، درصد کاربرد و میزان معناداری هر یک از این راهبردها در ارتباط با اضلاع مربع ایدئولوژیک ازطریق آزمون خی دو در جدول هایی ارائه گردید. تجزیه و تحلیل یافته های به دست آمده نشان می دهد که در میزان بهره گیری شاعر از اضلاع مربع ایدئولوژبرای بازنمایی کنشگران در این داستان تفاوتی معنادار وجود دارد. به این ترتیب که بیشترین تلاش شاعر صرف بزرگ نمایی نکته های مثبت جریان «خودی» (رستم) شده است و سپس، نکته های منفی جریان «غیرخودی» (اسفندیار و گشتاسپ) را برجسته کرده است. همچنین، شاعر به منظور قطب بندی بین «خودی» و «غیرخودی» نکته های منفی «خودی» و نکته های مثبت «غیرخودی» را کوچک نمایی کرده است.

برقراری تعامل اجتماعی، بخش جدایی ناپذیر زندگی است و انسان ها، برای درک احساسات و عواطف یک دیگر به شیوه ای متفاوت ابراز نگرانی می کنند. درحالی که برخی نسبت به دغدغه مندی های شخص مقابل خود بی تفاوت هستند، برخی دیگر تنها هم زبانی می کنند و در سطحی بالاتر برخی تمایل دارند خود را جای دیگری گذاشته و برای او گام هایی بردارند. در پژوهش کیفی حاضر، نگارندگان به بررسی 448 پاره گفتار به دست آمده از 30 فیلم و سریال با ژانر اجتماعی و 211 پاره گفتار گردآوری شده از مکالمه های افراد (با بازه سنی 18 تا 69 سال) در مکان های عمومی، خصوصی (رسمی/غیررسمی) و فضای مجازی مربوط به زباهنگ «دل نگرانی نسبت به دیگری» پرداخته و آن ها را در چهار سطح هیچ دلی، برون دلی، درون دلی و فرادلی براساس الگوی مفهومی تحلیلی زباهنگ موردبررسی قرار دادند. یافته ها نشان داد افراد با هدف های متفاوتی مانند دل سوزی، نصیحت، نپذیرفتن مسئولیت و بی گناه دانستن خود، تغییر در تصمیم، نکوهش، فداکاری، گلایه و مانند آن از این زباهنگ استفاده می کنند. افزون براین، این زباهنگ تأییدی بر فرهنگ تعارف، جمع گرایی، هلویی، اغراق افزوده و غیرمستقیم گویی ایرانیان است که افراد نسبت به آن در مرحله درون آگاهی قرار دارند. همچنین، یافته ها نشان می دهد امروزه میزان دل نگرانی افراد بیشتر به سمت هیچ دلی و برون دلی پیش رفته که این امر نمایانگر متمایل شدن آن ها از جمع گرایی به سمت فردگرایی است. بنابراین، واکاوی این زباهنگ به شناسایی بیشتر سطح های درون دلی و فرادلی درقالب پاره گفتار های زبانی کمک بسیاری می کند و راه را برای به فرهنگی و شناسایی ژن های معیوب در جامعه هموار می سازد.

دوگان سازی یکی از فرایندهایی است که در ساخت واژه رخ می دهد و یکی از روش های ایجاد واژه های جدید در زبان ها است. در این فرایند همه یا بخشی از یک واژه تکرار می شود و ازاین جنبه در بیشتر زبان ها دارای دو گونه کامل و ناقص است. در دوگان سازی کامل، تمام یک واژه تکرار می شود و در دوگان سازی ناقص تنها بخشی از یک واژه تکرار می شود و مابقی آن حذف می شود. در این پژوهش، تلاش کردیم تا انواع دوگان سازی ناقص را در زبان تاتی براساس نظریه دوگان سازی صرفی اینکلاس و زول (Inkelas & Zoll, 2005) دسته بندی کنیم و کارکردهای معنایی گونه های مختلف دوگان سازی ناقص را در این زبان برررسی کنیم. پژوهش پیش رو یک مطالعه توصیفی-تحلیلی است و داده های آن 58 دوگان ساخت ناقص در زبان تاتی رودبار است که به روش کتابخانه ای و با مراجعه به کتاب فرهنگ تاتی رودبار گردآوری شده است. شمّ زبانی نویسنده نخست نیز برای ارائه نمونه ها به کار گرفته شده است. دوگان سازی ناقص در تاتی سه گونه است: دوگان سازی ناقص پیشوندی، دوگان سازی ناقص پسوندی و دوگان سازی پژواکی. دوگان سازی ناقص پیشوندی به دو صورت انجام می شود: یا با تکرار همخوان آغازین پایه همراه با هجای /el/ و یا با تکرار همخوان یا واکه آغازین پایه. دوگان سازی ناقص پسوندی نیز دو گونه است: دوگان سازی ناقص پسوندی از گونه تکرار همخوان آغازین پایه و دوگان سازی ناقص پسوندی از گونه تغییر همخوان آغازین پایه. دوگان سازی ناقص پژواکی در زبان تاتی به دو روش انجام می شود: با تغییر همخوان آغازین پایه که خود دو گونه است، تبدیل همخوان آغازین پایه به /m/ و /v/ و نوع دوم با تغییر واکه پایه. کارکردهای دوگان ساخت های ناقص در تاتی از معانی تصویرگونه تا نیمه اصطلاحی و نمادین و اصطلاحی است و مفاهیمی مشابه پایه، تداوم، تأکید و افزایش شدت پایه را نشان می دهند.

در این پژوهش بر آن شدیم تا فرایند های واج-واژی یعنی فرایندهای واجی که در مرز تکواژ ها (ریشه و پسوند) رخ می دهد بررسی شوند. زبان ترکی آذربایجانی زبانی پیوندی است به گونه ای که حروف اضافه (پس اضافه) به صورت پسوند به ریشه پیوند می خورند. براساس نظریه بهینگی، محدودیت های وفاداری و نشان داری مربوط به فرایندهای واژ-واجی مشخص شد و تعامل محدودیت ها برای به دست آوردن صورت بهینه موردبررسی قرار گرفت. می توان گفت که محدودیت ONSET (هجا باید دارای آغازه باشد) و محدودیتHARMONY (واکه پسوند باید ازنظر مشخصه پسین و گرد با آخرین واکه ریشه هماهنگی داشته باشد) به عنوان محدودیت های بالارتبه در زبان ترکی زنجانی مشخص شد. همچنین محدودیت های وفاداری IDENT-IO (واحد برون داد باید دارای ارزش برابر با واحد متناظر درون دادی اش باشد) در رتبه بندی محدودیت ها دارای رتبه پایینی هستند و تخطی از آن ها گزینه را غیر بهینه نمی کند. با توجه به این نکته که گویشوران بزرگسال هنگام وندافزایی از فرایند همگونی نیز بهره می گیرند، می توان گفت که محدودیت AGREE (feature) نیز از رتبه بالایی برخوردار است. روی هم رفته باید گفت که همواره رقابت بین محدودیت HARMONY و IDENT-IO برای انتخاب صورت بهینه درفرایندهای واژ-واجی وجود دارد. این رقابت برای به دست دادن صورت بهینه در فرایند همگونی بین AGREE(feature) و IDENT-IO (feature) است.

نظریه کنش های گفتاری به رابطه میان الفاظ و معانی موردنظر گوینده می پردازد. بنیانی ترین دیدگاه این نظریه آن است که سخن گفتن از آن جهت که تولید لفظ است عامل ارتباط نیست؛ بلکه ارتباط زبانی کامل درصورتی به انجام می رسد که کنش یا عملِ مضمون در سخن، برمبنای شرایط خاصی رخ دهد. این مقاله با به کارگیری اصول و مبانی نظریه مورداشاره به بازخوانی قصه آن آبگیر و صیّادان و آن سه ماهی در دفتر چهارم مثنوی معنوی پرداخته و کاربرد کنش های گفتاری سه ماهی (به عنوان نماد گروه های سه گانه انسان ها) و نسبت آن ها با میزان بهره گیری از موازین عقلی را واکاوی کرده و کنش ترغیبی را پرتکرارترین کنش عقل مداران یافته است. در این پژوهش با توجه به بافت موقعیتی قصّه، افزون بر تحلیل نوع کنش های گفتاری مضمون در سخنان شخصیت ها به عنوان پاره گفتارهای خُرد، روند کنش های مولانا نیز در قالب پاره گفتارهای کلان موردبررسی قرارگرفت و ارتباط چیدمان اجزاء مختلف قصه همچون افراد و گفته ها با شکل گیری کنش های گفتاری کلان و معانی مورد نظر مولانا که عبارتند از دو کنش غیرمستقیم اظهاری و ترغیبی مشخص گردید.

پژوهشگران همواره درپی یافتن نشانه های کلامی دروغ بوده و دراین راستا چندین نشانه را کشف کرده اند. ازجمله این نشانه ها، عبارت های احتیاط آمیز، احساس های منفی و گزاره های منفی است. چارچوب پژوهش حاضر برپایه پژوهش های انجام گرفته برروی تولید نشانه های کلامی دروغ در داستان های ساختگی است. هدف از این پژوهش، بررسی سه نشانه کلامی دروغ، شامل عبارت های احتیاط آمیز، وند و واژگان منفی ساز و واژگان بیان گر احساس منفی، در گفتمان تجربه نزدیک به مرگ است. به این منظور، داده های 50 نفر از افرادی که مدعی داشتن تجربه نزدیک به مرگ بوده، با داده های 50 نفر از افرادی که داستانی دروغین از تجربه نزدیک به مرگ در ذهن ساختند، مقایسه شد. فرضیه پژوهش این بود که نشانه های دروغ در هر دو گروه به یک میزان تولید شود ولی یافته های آماری نشان داد هر سه نشانه کلامی موردنظر در گروه دروغ گو به طور معناداری بیشتر تولید شده است. به نظر می رسد دلیل به کارگیری بیشتر عبارت های احتیاط آمیز در گروه دروغ گو احساس مسئولیت نداشتن فرد نسبت به آن چه روایت می کند و ناتوانی در تصویرسازی واقعه باشد. همچنین احتمال دارد هیجان و نگرانی هنگام روایت دروغ، همراه با عذاب وجدان از یادآوری گناهان، دلیل بروز نشانه های منفی و احساس منفی است.

در زبان های تصریفی هر یک از حالات بسته به بافت جمله و دیگر اجزاء ازنظر معنایی کارکردهای متفاوتی دارند. در زبان فارسی باستان نیز حالت مفعولی یکی از حالت های هفت گانه فارسی باستان است که در ساخت های لازم، یک مفعولی و دومفعولی به کار می رود. این حالت مفعولی، ازنظر معنایی و بسته به بافت جمله، می تواند کارکردهای متفاوتی داشته باشد و نقش های معنایی مختلفی را نشان دهد. در این مقاله، با تعیین افعالی که با دو حالت مفعولی همراهند، به تبیین تفاوت آن ها ازنظر کارکرد معنایی و ویژگی های این دو حالت مفعولی با توجه به بافت جمله پرداخته شده است. در جمله های دارای افعال با دو حالت مفعولی، یکی از حالت های مفعولی بی گمان در نقش معنایی موضوع/کنش پذیر، و حالت مفعولی دوم در نقش های معنایی مقصد، شیوه، تمیز و منبع-زیان ور نمایان شده است. بهدلیل کمّی، نمونه جمله های مجهول دربردارنده افعال با دو حالت مفعولی در زبان فارسی باستان، بررسی ویژگی های آن ها تااندازه ای دشوار است؛ ولی با دوراندیشی و بی گمان می توان گفت فعل های مرتبط با درخواستن و پرسیدن و ساختارهای دومفعولی زیان ور می توانند جزء ساختارهای دو حالت مفعولی قرار گیرند که هر دو حالت مفعولی ویژگی یکسانی دارند. همتاهای فعل های موردبررسی، در زبان اوستایی نیز موردبررسی قرار گرفته شده است و نتیجه نشان می دهد که همتاهای این افعال در زبان اوستایی، لزوماً با دو حالت مفعولی با کارکردهای معنایی یکسان همراه نیستند.

مهارت نگارش به زبان دوم یکی از سخت ترین مراحل زبان آموزی است که بیشتر عربی آموزان فارسی زبان در به کارگیری آن دچار مشکل هستند. در این پژوهش با تکیه بر روش توصیفی و شبه تجربی تلاش شد تا با استفاده از یافته های رده شناسی زبان بین زبان های عربی و فارسی و با رویکرد زبان شناسی مقابله ای یادگیری زبان عربی برای فارسی زبانان آسان شود. به این منظور، برپایه یافته های رده شناسی بین دو زبان فارسی و عربی، یک الگوی آموزش مهارت نگارش به زبان عربی طراحی و به مدت یک نیم سال تحصیلی در کلاس نگارش یک تدریس شد. جامعه آماری دانشجویان رشته زبان و ادبیات عربی مقطع لیسانس و نمونه آماری 24 نفر از دانشجویان ترم 4 این رشته در دانشگاه اراک بودند. نمونه آماری براساس پیش آزمون به دو گروه گواه و آزمایش دسته بندی شدند. آموزش دانشجویان گروه گواه براساس روش رایج در گروه عربی انجام گرفت. در گروه آزمایش نیز آموزش براساس الگوی مورداشاره با استفاده از یافته های رده شناسی بین زبان فارسی و عربی نکته های دستوری زبان عربی به عربی آموزان تدریس شد. در هر دو آزمون عملکرد دانشی و مهارتی دانشجویان در مؤلفه های مشترک و متفاوت بین زبان عربی و فارسی و نیز مؤلفه های مختصِ زبان عربی بررسی شد. یافته های پس آزمون بیانگر این بود که تدریس الگوی مورداشاره سبب پیشرفت عملکرد مهارتی و دانشی دانشجویان شده است. میزان این پیشرفت به ترتیب در مؤلفه های مختص بیشتر از مؤلفه های متفاوت بود. همچنین این الگو در پیشرفت دانشجویان در آموزش مؤلفه های مشترک تأثیر چندانی نداشته است.

هدف این پژوهش ارائه مدلی برایتدوین واژه نامه های تخصصی زبان شناسی دوزبانه با رعایت اصول و قواعد علمی فرهنگ نویسی است. در این مقاله مؤلفه های کلان ساختار و خردساختاری که واژه نامه های زبان شناسی موجود رعایت نکرده اند عنوان و پیشنهادهای لازم با تکیه بر منابعی که در چارچوب تحلیل مورداستفاده قرار گرفته بودند، ارائه شد. همچنین درمورد انتخاب درست بن واژه ها، ارائه یک دست معادل ها، معادل های نا دقیق، مدخل های غیرضروری، ناهم سانی معنایی در ارائه معادل ها، ارائه مشتقات مدخل ها و نیز ارائه برخی ترکیب ها به صورت گسترده بحث شد. همچنین، راه حل هایی با استفاده از چارچوب معرفی شده ارائه گردید. روش این پژوهش توصیفی است و به روش تحلیل محتوا انجام شده است. به این منظور، شش واژه نامه تخصصی دوزبانه انگلیسی-فارسی با معیار های فرهنگ نگاری موردبررسی قرار گرفتند. این پژوهش بر آن است به این پرسش پاسخ دهد که فرهنگ های دوزبانه زبان شناسی در ایران با درنظرگرفتن چه نکته های تخصصی فرهنگ نویسی تدوین شوند تا از کیفیت مطلوب برخوردار بوده و پاسخگوی نیاز مخاطبان باشند. با بررسی دقیق واژه نامه های دوزبانه زبان شناسی موجود نشان داده شد هیچ یک از فرهنگ های نگاشته شده تاکنون از اصول و قواعد فرهنگ نگاری پیروی نکرده اند. به همین سبب، پژوهش حاضر، با بررسی دقیق چگونگی نگارش فرهنگ های موجود آن ها را آسیب شناسی نموده و با آوردن نمونه هایی از مدخل های ارائه شده در آن ها، شیوه علمی و مبتنی بر اصول علمی فرهنگ نویسی را پیشنهاد نمود. درراستای این هدف از برگن هولتزو تارپ (Bergenholtz & Tarp, 1995) و منابع معتبر داخلی به عنوان چارچوب تحلیل مقاله به صورت تلفیقی بهره گرفته شد.

در دنیای روبه پیشرفت، اگر زبان ملی یک کشور زبان علم نشود کم کم به حاشیه رانده می شود و منزوی می گردد و بر اثر تداخل با زبان های بیگانه از زیبایی می افتد. یکی از روش های کاربردی در پویایی زبان فارسی و همچنین نگهداری و پالایش آن واژه گزینی است. فرهنگستان زبان و ادب فارسی به عنوان پایه مهم اجرایی، واژه گزینی را در حوزه های مختلف در دستورکار خود قرار داده است. میزان مقبولیت واژه های مصوب در نوشته های علمی و غیرعلمی، دارای اهمیت است چراکه واژگان تا هنگامی که در متن قرار نگیرند میزان آشنایی جامعه با واژه و کاربردپذیری آن ازسوی کاربران به حداقل می رسد و در ذهن تثبیت نمی شود. دراین میان، نشریه های علمی به عنوان بازوی اجرایی، نقش تأثیرگذاری در نهادینه کردن واژگان مصوب دارند. بنابراین، هدف از انجام این پژوهش، بررسی میزان آشنایی و به کارگیری واژه های مصوب فرهنگستان در حوزه زبان شناسی در بین نویسندگان مقاله های زبان شناسی است. در این پژوهش، به ارزیابی میزان کاربرد معادل های فارسی مصوب فرهنگستان در نشریات دارای ضریب تأثیر حوزه زبان شناسی نمایه شده در پایگاه علم و فناوری جهان اسلام پرداخته شده است. به این منظور، 500 مقاله از 10 مجله علمی دارای ضریب تأثیر از حوزه زبان شناسی انتخاب شدند و میزان کاربرد واژگان مصوب فرهنگستان در نشریات مورداشاره موردبررسی قرارگرفتند. یافته های به دست آمده نشان می دهد نویسندگان مقاله های زبان شناسی با شمار بسیاری از مع ادل ه ای فارس ی مصوب فرهنگس تان آشنایی دارند و از آن ها در مقاله های خود بهره می گیرند. همچنین فرهنگستان زبان و ادب فارسی تااندازه بسیاری توانسته است بر نشریه های زبان شناسی تأثیر بگذارد و نویسندگان مقاله های این حوزه موضوعی واژگان مصوب را در نوشتارهای علمی خود به کار برده اند. براساس یافته های این پژوهش می توان مدعی بود که با افزایش میزان آشنایی، میزان کاربرد و موافقت با واژه ها نیز افزایش می یابد. همچنین با توجه به اینکه جاافتادن واژه های مصوب در بلندمدت به بار می نشیند پیشنهاد می شود که در وبگاه نشریات، راهنمای جستجو یا شیوه نامه استفاده از واژگان مصوب به منظور راهنمایی کاربران و نویسندگان تدوین گردد تا درنهایت به یک دست سازی در استفاده از واژگان مصوب و همچنین بازیابی بهتر اطلاعات منجر شود.