مطالعات فرهنگی - اجتماعی خراسان

با آغاز جنگ جهانی اول نیروهای انگلیسی و روسی، که مأموریت اصلی­شان ایجاد یک خط زنجیر نظامی در برابر آلمان­ها بود، با استفاده از ضعف حکومت مرکزی ایران، شمال و جنوب ولایت قاینات را، به دلیل موقعیت استراتژیک آن، تحت ­سلطه قراردادند. حضور مستقیم نیروهای بیگانه گرفتاری­ها و نابسامانی­های گسترده­ای را در عرصه­های مختلف بر مردم منطقه تحمیل نمود. در این راستا، پژوهش حاضر سعی دارد، با استفاده از منابع کتابخانه­ای و مصاحبه­ای و با رویکرد توصیفی ـ تحلیلی، پیامدهای حضور نیروهای روسی و انگلیسی را در دو عرصه‌ی اجتماعی و اقتصادی مورد واکاوی قراردهد. یافته­های پژوهش نشان می­دهد رفتار و عملکرد نیروهای متفقین طی جنگ جهانی اول در ولایت قاینات این خطه را در معرض بحران‌های اقتصادی مختلفی، چون قحطی، گسترش فقر، کمبود و گرانی مواد غذایی، اختلال در امور کشاورزی و دامپروری، قرار داد که به تبع آن بحران­های اجتماعی بسیاری، مانند مهاجرت به مناطق همجوار، ازدواج دختران بومی با بیگانگان، گسترش کشت تریاک و افزایش استعمال آن، افزایش ناامنی در جامعه و تشدید نارضایتی­های اجتماعی و درنهایت گسترش بیماری­های مسری و مرگ و میر ناشی از سوءتغذیه و نبود امکانات بهداشتی، روی داد.

مربی‎گری به‌عنوان راهبردی اثربخش در توسعه‌ی سازمان و راهی موفق برای توسعه‌ی مدیران و رهبران در سازمان‎ها شناخته می‌شود و می‎تواند به توسعه و پیشرفت شخصی کارکنان و مزیت رقابتی سازمان منجر ‎گردد. لذا هدف پژوهش حاضر بررسی نقش واسطه‎ای مربی‎گری مدیران در ارتباط با سرمایه‎گذاری سازمانی در سرمایه‌ی اجتماعی، عملکرد شغلی و رفتار شهروندی کارکنان اداره‌ی کل ورزش و جوانان استان خراسان شمالی است که در قالب یک مدل علّی مورد بررسی قرار گرفته است. جامعه‌ی آماری شامل کلیه‌ی کارکنان اداره‌ی‌ کل ورزش و جوانان به تعداد160 نفر است که به روش نمونه‌گیری در دسترس تعداد 113 نفر مشارکت داشته‌اند. برای گردآوری داده‌ها از پرسش‌نامه‌ی الینگر و همکاران (2013) استفاده شد. بعد از تأیید روایی توسط متخصصین، به منظور تعیین پایایی، از ضریب آلفای کرونباخ استفاده شد که 86/0 به دست آمد که نشان‌دهنده‌ی اعتبار و پایایی بالای پرسش‌نامه است. تجزیه و تحلیل فرضیه‌های تحقیق از طریق آمار توصیفی و استنباطی با روش مدل ساختاری به کمک نرم‌افزار Spss نسخه‌ی 19 و Lisrel8.8 انجام شد. یافته‌ها در مدل معادلات ساختاری نشان می‌دهد بین سرمایه‎گذاری سازمانی در سرمایه‌ی اجتماعی با مربی‎گری کارکنان، عملکرد شغلی و رفتار شهروندی رابطه‌ی مثبت و معناداری وجود دارد (05/0< P-value). از طرفی، بین مربی‎گری مدیران و عملکرد شغلی رابطه‌ی مثبت و معنادار (05/0< P-value) به دست آمد. علاوه‌بر‌این، سرمایه‎گذاری سازمانی در سرمایه‌ی اجتماعی با عملکرد شغلی و رفتار شهروندی با نقش میانجی مربی‎گری مدیران رابطه‌ی مثبت و معناداری دارد. به عبارت دیگر، می‎توان گفت که مربی‎گری مدیران روابط بین سرمایه‎گذاری سازمانی در سرمایه‌ی اجتماعی و عملکرد شغلی و رفتار شهروندی کارکنان را واسطه‎گری می‎کند.

دوره‌ی نوجوانی از دوره‌های بحرانی و پیچیده از زندگی پس از کودکی است؛ که معمولاً از 11 تا 12 سالگی آغاز می‌شود و در 18 تا 21 سالگی خاتمه می‌یابد. پژوهش حاضر در نظر دارد به این موضوع بپردازد که آیا بین آموزش برنامه‌ی تقویت بنیان خانواده[1] و درمان‌شناختی مبتنی بر ذهن‌آگاهی بر کفایت اجتماعی هویت نوجوانان 13- ۱۴ سال تفاوت معناداری وجود دارد؟ این تحقیق، بر مبنای هدف، کاربردی و، بر مبنای روش، از نوع نیمه‌آزمایشی با طرح پیش‌آزمون و پس‌آزمون با گروه کنترل است. جامعه‌ی آماری پژوهش حاضر شامل کلیه‌ی نوجوانان 13 تا 14 سال مدارس متوسطه دوره‌ی اول شهر بیرجند در سال 1403 می‌باشد که از میان آن‌ها 45 نفر به روش نمونه‌گیری هدفمند براساس معیارهای ورود و خروج انتخاب و با توجه به توان آزمون 80% و خطای 05/0 و اندازه‌ی اثر متوسط برای هر گروه 15 نفر در نظر گرفته شد. سپس افراد تصادفی در سه گروه آموزش‌شناختی مبتنی بر ذهن‌آگاهی (15 نفر)، آموزش برنامه‌ی تقویت بنیان خانواده (15 نفر) و کنترل (15 نفر) قرار گرفتند. پرسش‌نامه‌ی‌ کفایت اجتماعی توسط نوجوانان هر سه گروه تکمیل شد. یافته­ها نشان داد آموزش‌شناختی مبتنی بر ذهن‌آگاهی تأثیر قابل ‌توجهی بر بهبود کفایت اجتماعی نوجوانان دارد. این نوع آموزش با افزایش خودآگاهی اجتماعی و هیجانی، کاهش تکانشگری و تقویت خودتنظیمی هیجانی و بهبود مهارت‌های حل مسئله‌ی اجتماعی به نوجوانان کمک می‌کند تا روابط اجتماعی مؤثرتر و سالم‌تری داشته باشند. در مجموع، ذهن‌آگاهی نوجوانان را قادر می‌سازد تا با تأمل بیشتری به موقعیت‌های اجتماعی پاسخ دهند و تعاملات مثبت‌تری را تجربه کنند که این امر موجب ارتقای سلامت روانی و اجتماعی آنان می‌شود

رمزواژه‌ها بازتاب احساسات و حالات روحی شاعر هستند و در واقع عرصه‌ای مناسب برای تبلور مکنونات درونی و تبیین ظرایف و زیبایی­های گویشی. اشعار ابن‌حُسام، شاعری آیینی و نامدار در ادبیات، به­ویژه در مدح و منقبت، به رمز گرایش دارد. او، علاوه بر تبحّر در حوزه‌ی نظم، عارف، فقیه و اندیشمندی است که به­واسطه‌ی پایبندی و التزام به اعتقادی راستین، همه‌ی ارادت و مهر خویش را به پیامبر (ص) و اهل‌بیت (ع) در اشعارش به رشته‌ی نظم آورده و با نوایی شیوا به مدح فضایل و مناقب برجسته آنان پرداخته است. از جمله شاهکارهای ادبی ابن‌حسام منظومه‌های دوزبانه‌ی (مُلمّعات) او در بیان ویژگی‌های اخلاقی و فضایل انسانی پیامبر(ص) و حضرت علی (ع) است. این پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی و با نگاهی به مضامین حکمی مُلمّعات سعی نموده تصاویر خیالی و حقیقی آن‌ها را بررسی کند، سپس نمونه‌هایی از اصطلاحات عرفانی را که به‌صورت رمز ذکر شده، در قالب مجموعه­های رمزی، ریشه‌یابی کند. نتایج مبیّن این نکته است که شاعر بر صفات پسندیده و اخلاقی در مدح تأکید داشته و، از باب حکمت و وعظ، مخاطبانش را از ناپسندهای رفتاری همچون دلبستگی به دنیا، کبر، ظلم، دروغ و گناه باز داشته است. باورهای عمیق و اندیشه‌ی عالمانه و خالص ابن‌حسام در قصاید مدحیه‌ی او تصویر سخنوری آگاه و پارسا را به ذهن متبادر می‌سازد؛ زیرا فضای مضامین اشعار دو زبانه‌ی او مبتنی بر اعتقاد به خداوند، مقدمات مذهبی، تجلی روح انسان­دوستی، گرایش به نیکی‌ها و سجایای حمیده، عدالت‌خواهی، مناعت طبع، ایثار و بخشندگی است که تمام این مضامین رمزواژه‌هایی هستند که علاوه بر اینکه مراتب اخلاص و اعتقاد راسخ شاعر به اهل‌بیت را به ما می‌نمایانند، بر اعتبار و تأثیر کلام و آوازه‌ی وی در عرصه‌ی ادبیات آیینی نیز می­افزاید.

موریس گرامون، زبان‌شناس فرانسوی، در نظریه‌ی خود بر تأثیر آواها (واکه‌ها و هم‌خوان‌ها) و ویژگی‌های صوتی آن‌ها در القای احساسات، حالات و تصاویر ذهنی در شعر و ادبیات تأکید دارد. این نظریه به بررسی نقش آواها در ایجاد حس زیبایی‌شناختی، عاطفی و معنایی در متن می‌پردازد. هدف این تحقیق تحلیل نحوه‌ی تأثیر آواها در اشعار ترانه‌های محلی خراسان جنوبی براساس اصول نظریه‌ی القاگری آواهای موریس‌گرامون است؛ در این راستا، به‌منظور بررسی تأثیر آواها در انتقال مفاهیم و معانی، محتوای اشعار ترانه‌های محلی خراسان جنوبی مورد تحلیل قرار گرفته است. این‌ ترانه­ها از بین ۲۹ ترانه مصوب واحد شعر، موسیقی و سرود صداوسیمای خراسان جنوبی، در بازه‌ی زمانی 1400 ـ ۱۴۰۲ انتخاب شده است. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهند که در60% ترانه­های بررسی‌شده واکه­های ‌درخشان (ـَ و آ)، برای توصیف صحنه­ها و مناظر پرشکوه و شخصیت‌ها؛ در30% ترانه‌ها، واکه‌های روشن (ـِ و ای) برای بیان اندیشه‌های نشاط‌انگیز، دلکش و عاشقانه؛ در 10% ترانه‌ها واکه‌های تیره (ـُ و او) برای بیان افکار تیره و حزن‌انگیز استفاده شده است. در70% از ترانه­ها نیز از هم‌خوان‌های انسدادی، اعم از بی‌آواها (پ‌، ت، ک) و آوایی‌ها (ب، د، گ، ق)، استفاده شده است تا احساسات شاعر، اعم از خشم، شادی و تردید، را با بسامد بالا به مخاطب القاکنند. واکه‌ها و هم‌خوان در اغلب این ترانه‌ها در انتقال مفهوم مورد نظر شاعر مکمل همدیگر بوده‌اند. در برخی‌ ترانه‌ها هم‌خوان‌هایی مانند خیشومی (م،ن) معنی متضادی برخلاف نظریه‌ی موریس گرامون القا می‌کردند. در نهایت، این تحقیق نشان داد که آواهای موسیقی خراسان جنوبی مفاهیم و احساسات مد نظر شاعر را همان‌طورکه موریس‌گرامون بیان کرده است به مخاطب منتقل می‌کنند.

قیام امام­حسین (ع) یکی از وقایع بسیار مهم در تاریخ اسلام است که تأثیرات عمیقی بر فرهنگ ایران، از جمله ادبیات و هنر، داشته و نشانه­های آن به­ویژه در هنر نقاشی پرده‌های عاشورایی ظهور پیدا کرده‌ است. در این پژوهش خوانش نگاره­های واقعه‌ی­کربلا بر پرده‌ی ­قلمکار حسینیه‌ی ­کبابی بیرجند مربوط به دوره‌ی ­قاجار، که ازجمله نقاشی­های مرتبط با تعزیه است، مورد توجه قرار گرفته ‌است. در این راستا و به­منظور فهم بهتر این نقاشی، سیر تحول عاشورا­نگاری دوره‌ی ­قاجار نیز بررسی شده است. روش تحقیق پیش­رو تحلیلی ـ تطبیقی و براساس منابع کتابخانه­ای و تحقیقات میدانی انجام گرفته ‌است. مهم‌ترین اهداف پژوهش دسته‌بندی مضامین پرده‌ی مزبور (براساس ترتیب روایت واقعه و تطبیق آن با اسناد تاریخی مرتبط) است. دستیابی به عوامل فرهنگی و مذهبی تأثیرگذار بر شکل‌گیری مضامین آن نیز براساس متون و عاشورانگاری‌ دوره‌ی قاجار انجام شده‌ و بدین‌منظور این اثر با چهار داده‌ی فرهنگی دیگر با مضمون عاشورا تطبیق داده ‌شده است. از مهم‌ترین دستاوردهای پژوهش پیش­ رو می‌توان به­ شناسایی دوازده صحنه‌ی از واقعه‌ی کربلا در این اثر اشاره‌کرد که با محوریت حضرت عباس (ع) و آب شکل‌ گرفته ‌است. علاوه بر این، تداوم حیات فرهنگ شفاهی و شنیداری از دوره‌ی صفوی در انتقال تجربه‌ی رنج به ‌گفته‌خوان و همچنین منابع مکتوب دوره‌ی قاجار، که گاه پیش‌زمینه‌ی شکل‌گیری رویدادهای فراواقعی در این اثر هستند، قابل توجه است و از این منظر با دیگر آثار عاشورانگاری در دوره­‌ی قاجار هم‌راستا است. همچنین در تمام نمونه‌های مورد پژوهش اهمیت و احترام ویژه به اهل­بیت، درحالت‌های گوناگون و حتی شهادت، از مواردی است که گفته‌پرداز با ترکیب شبکه­ای از معانی پنهان متصل به­هم به آن‌ها پرداخته‌‌است. به­طور کلی، می‌توان گفت تنوع مضامین مستقل با تأکید بر درک بیشتر رنج اهل‌بیت و پویایی اثر مورد مطالعه، از دلایل تداوم حضور آن در مناسک عزاداری امروز در حسینیه‌ی کبابی بیرجند است.