مطالعات و تحقیقات اجتماعی در ایران

تحلیل انتقادی احزاب سیاسی مدعی نمایندگی کارگران یکی از حلقه های مفقوده مطالعات گفتمان در ایران است. برخی از تحلیل های موجود نیز از همان کاستی هایی رنج می برند که سایر تحلیل های گفتمانی، یعنی فربگی در چارچوب نظری و تنک مایگی در تحلیل و تفسیر، و نیز فقدان ابزارهای تحلیلی متناسب در سطح خرد زبان شناختی. این مقاله بر آن است تا با تکنیک هایی متناسب و مدل تحلیلی بسط یافته از نظریه ی لاکلائو و موف، بر این امر فائق آید.این مقاله، به منزله مطالعه ای موردی، ابتدا با کمک تکنیک پساساختارگرایانه ارجاعات دلالی دریدا که به توصیف مفصل بندی گفتمانی حزب توده (1355) می پردازد. سپس با کمک این توصیف، تکنیک های شالوده شکنی و بینامتنیت، و ابزارهای سطح میانی و کلان لاکلائو و موف به تحلیل و تفسیر انتقادی این گفتمان می پردازد.در سطح توصیفی، یافته ها نشان می دهد که این حزب به کمک شبکه ای از دلالت های ارجاعی، گفتمان خود را به شکلی ارتباطی و نیز تقابلی مفصل بندی می کند. در سطح تحلیلی و تفسیری، یافته ها نشان می دهد که این گفتمان تلاش می کند به شکلی تقابلی، با تأکیدی ذات گرایانه و بنیادگرایانه هویت کارگری را برسازد و با انواع منطق های گفتمانی، خود را همچون امری عینی، حقیقی و در جهت منافع همگان نشان داده و هژمونیک سازد.به رغم این تلاش ها، روایت های این گفتمان نه عینی است، نه حقیقی و نه در جهت منافع همگان. بلکه آن تأکیدات جوهرگرایانه و بنیادگرایانه، به ویژه وقتی مبنای شکل گیری هویت در سطح سیاست گردد، می تواند منجر به شکل گیری دولت به منزله امری عینی و حقیقی شود و همچون لویاتان هابز به امحاء سایر هویت ها، بلعیدن امر سیاسی و انسداد حوزه منازعات سیاسی راه برد.

دانشگاه های شهر تهران در طول دوران سلطنت پهلوی دوم همواره صحنه اعتراض و درگیری بوده اند. غالباً دلیل اصلی این نارضایتی، انسدادی عنوان می شود که راه را بر مشارکت سیاسی بسته بوده است. اما اعتراضات دانشجویی در این دوران ابعادی دارد که به انسداد سیاسی قابل تقلیل نیست. هدف این مقاله این است که با مطالعه اسنادی نشان دهد یکی از علل مهم برپایی اعتراضات دانشجویی، نبود جامعه پذیری سازمانی مناسب بوده است.این تحقیق به روش توصیفی-تحلیلی انجام گرفته است. براین اساس، مجموعه ای از اسناد، مصاحبه ها، پژوهش ها و منابع تاریخ شفاهی مطالعه شدند تا مهم ترین مضامین آن ها درمورد موضوع تحقیق استخراج شود.در بسیاری از موارد، دانشجویان برای زیرپاگذاشتن ضوابط عمومی دانشگاه دست به اعتراض می زدند تا مقررات کلاس ها و نحوه برگزاری امتحانات را به شکل دلخواه خود تغییر دهند. به عبارت دیگر، مخدوش شدن مرز بین امر سیاسی و امر صنفی سبب می شد دانشجویان هر شکلی از اعتراض به نظم دانشگاه را مشروع بدانند و مسئولان دانشگاه نیز توان مدیریت چنین سطحی از تنش را نداشتند.براین اساس، اعتراضات دانشجویی لزوماً ناشی از انسداد سیاسی و تلاش برای برون رفت از بن بست ناشی از توسعه نامتوازن نبود و بخشی از این اعتراضات، از دل بی هنجاری سازمانی حاکم بر دانشگاه ها برمی آمد.

خشونت به مثابه رفتاری که به نحو مؤثری در عرصه اجتماع خودنمایی می کند، از منظر جامعه شناختی قابل تحلیل است. پدیده خشونت به خصوص خشونت جنسی پدیده ای چندعاملی است. بر این مبنا علت و ابعاد بروز آن را باید در شکل های مختلف و مسائل بسیاری سراغ گرفت. این مطالعه با هدف بررسی نقش مادران در بزه دیدگی جنسی دختران انجام گرفته است.روش مطالعه حاضر کیفی از نوع پدیدارشناسی است. داده ها با استفاده از تکنیک مصاحبه عمیق و نیمه ساختاریافته با رعایت اشباع نظری از بین 21 نفر از زنان و دختران کشور که حداقل یک بار مورد تجاوز جنسی قرار گرفته اند، به روش نمونه گیری هدفمند و با رعایت حداکثر تنوع به دست آمده است.با توجه به پاسخ ها، شش مقوله مشخص شدند: 1. گسست و بحران در نقش مادری؛ 2. مادر و بازتولید آسیب های جنسی و عاطفی؛ 3. انفعال و انقیاد (مادران بی قدرت)؛ 4. شکست مادری؛ 5. تبعیض جنسیتی مادری؛ 6. روابط آشفته مادری. مقوله مرکزی در این پژوهش، چرخه بحران مادری، گسست نقش و زخم های بازتولید است.یافته ها نشان می دهد این مادران نقش مهمی در قربانی شدن دخترانشان داشته اند. نهایت امر اینکه مطابق یافته ها، بحران مادری یک چرخه خودتکثیرشونده است. مادرانی که به هر دلیلی خود قربانی ساختارهای خشونت بوده اند، در بازتولید آسیب ها در نسل بعدی نقش مهمی داشته اند. این چرخه محصول درهم تنیدگی عوامل ساختاری (مانند نابرابری جنسیتی)، نهادی (مانند ناکارآمدی سیستم های حمایتی)، و بین فردی (مانند ارتباطات خانوادگی مشوش) است؛ بنابراین خشونت جنسی صرفاً اتفاقی ساده نیست، بلکه فرایندی است که ریشه در بسترهای ژرف دارد.

مطالعات روبه رشد «نگرانی بدنی» درباره ظاهر کودکان و نوجوانان، بدن را به مسائل هویت و خودانگاره پیوند می دهد و تأثیرات متقابل بدن، خود و زمینه های اجتماعی-فرهنگی گسترده تر را بررسی می کند. کودکان در دوره نوجوانی در تلاش برای یافتن خویش، نسبت به ظاهر خود و نمود بیرونی آن آگاه می شوند. عدم تطابق بدن ادراک شده با تصاویر ایدئال ارائه شده، آنان را در برابر تجربیاتی مانند شرمساری از بدن آسیب پذیر می سازد.پژوهش حاضر با استفاده از رویکرد فراتحلیل کیفی به بررسی، بازبینی و شناخت دقیق تر پدیده نوین شرمساری از بدن در نوجوانان می پردازد. برای دستیابی به این هدف، 11 متن پژوهشی داخل کشور و 40 متن پژوهشی خارج از کشور از هشت پایگاه علمی انتخاب و تحلیل شدند.یافته های پژوهش در دو بخش تدوین شده است. یافته های توصیفی نشان از این دارد که موضوع شرمساری از بدن از سال 2018 به بعد در مطالعات نوجوانان مورد توجه قرار گرفته و تا سال 2024 با رشد چشمگیری مواجه شده است، همچنین غلبه با رویکردهای کمی و حوزه های روان شناسی و روان شناسی اجتماعی بوده است. یافته های تحلیلی مطالعات، مؤید شیوع شرمساری از بدن در میان نوجوانان است. رسانه ها و شبکه های اجتماعی، فشارهای اجتماعی و فرهنگی و خانواده مهم ترین عوامل در ایجاد شرمساری از بدن در نوجوانان است و پیامدهای گسترده روان شناختی برای نوجوانان دارد.درمجموع بررسی منابع نشان می دهد علی رغم نقش انکارناپذیر بسترهای اجتماعی فرهنگی و تعاملات اجتماعی در ایجاد شرمساری از بدن در نوجوانان، این موضوع مغفول مانده است و پژوهش ها به جای تمرکز بر ساخت های اجتماعی و ارائه راهکارهایی برای پیشگیری از این پدیده، بر شناخت پیامدهای روان شناختی آن متمرکز بوده اند.

یک رکن اساسی در موفقیت هر سیاست اجتماعی، توجه به نیازها ذینفعان و خواسته های جامعه هدف سیاست ها است. اتخاذ رویکردی که در آن، مسأله سیاستی از زوایه دید گروه های هدف نگریسته شود، بستری را برای ایجاد فضای همدلانه تر میان سیاستگذار و مخاطبان سیاست ها فراهم کرده و احتمال مقبولیت و اثربخشی سیاست ها را افزایش می دهد. مادران شاغل در ایران، به عنوان یکی از زیرگروه های هدف در طراحی سیاست های جمعیتی مورد توجه قرار گرفته اند و بندهای مختلفی از "قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت" در راستای تسهیل شرایط فرزندآوری آنان است. مطالعه حاضر، قصد دارد از دریچه تجربیات زنان شاغل، و چالش هایی که آنها در ارتباط با فرزندآوری داشته اند، به واکاوی راهکارهای پیشنهادی آنان برای غلبه بر موانع فرزندآوری بپردازد. پژوهش به روش کیفی انجام شد و 22 زن ازدواج کرده شاغل در سازمان تامین اجتماعی شهر تهران از طریق نمونه گیری هدفمند انتخاب و داده ها از طریق مصاحبه عمیق گردآوری شد. واکاوی داده ها، با تکنیک تحلیل مضمون نشان داد راهکارهای پیشنهادی زنان شاغل در چهار مضمون اصلی شامل: «تدابیر رفاهی سخاوتمندانه» «راهکارهای سازگارانه»، «راهکارهای معطوف به اصلاح قانون»، «بازنگری سیاست های فرهنگی و آموزشی» قابل تحلیل است. برخی از چالش هایی که زنان شاغل در محیط کار و در پیوند با فرزندآوری دارند، ناشی از کم توجهی نظام بازار کار به اشتغال زنان در سطح کلان و در سطح سازمان به مادران شاغل و نادیده انگاری نقش مادری زنان شاغل است. یافته های این مطالعه بر حمایت از حضور مادرانه زنان در جامعه و تکریم مادری و توسعه الگویی اسلامی از مادران شاغل تاکید دارد.

استان لرستان به عنوان یکی از مناطق کمتر توسعه یافته کشور، با مشکلات ساختاری در اقتصاد و کمبود فرصت های شغلی رسمی مواجه است. این وضعیت سبب رشد اشتغال در بخش غیررسمی و شکل گیری پدیده هایی مانند «شوتی سواری» در میان بسیاری از جوانان حاشیه نشین شده است.پژوهش حاضر با رویکرد کیفی و به روش پدیدارشناسی به بررسی تجربه زیسته افرادی می پردازد که وارد این حرفه شده اند. داده ها از طریق مصاحبه های نیمه ساختاریافته با ۱۴ نفر از شوتی سواران در لرستان گردآوری و با تکنیک تحلیل مضمون تحلیل شده اند.یافته ها نشان می دهد شوتی سواری پدیده ای برخاسته از نابرابری های ساختاری و توزیع ناعادلانه فرصت ها است. این افراد قربانی سیستم های نهادی ناکارآمد هستند. همچنین شوتی سواری فقط یک انتخاب فردی یا تصمیم شخصی نیست، بلکه پاسخی است به مجموعه ای از فشارهای ساختاری و اجتماعی، از جمله بیکاری، فقر اقتصادی، فرهنگ ماجراجویانه مردانه، دسترسی آسان، تبعیض در توزیع منابع و فرصت های اقتصادی، میل به کسب درآمد و حمایت ضمنی شبکه های اجتماعی از این پدیده. نتایج نشان می دهد برای بسیاری از این جوانان، شوتی سواری نوعی راهبرد بقا در برابر ساختارهای ناعادلانه و محدودکننده به شمار می آید. نبود فرصت های شغلی و محرومیت های مزمن، جوانان حاشیه نشین را به سمت فعالیت های غیررسمی و پرخطر سوق داده است؛ فعالیت هایی که هرچند از نظر قانونی غیرمجاز هستند، اما از دید خود آن ها راهی برای بقا محسوب می شوند. درنتیجه برای کاهش گسترش پدیده هایی مانند شوتی سواری ضروری است سیاست گذاران با نگاهی ساختاری و عدالت محور، به بازسازی فرصت های اقتصادی، تقویت نهادهای حمایتی و ایجاد شغل های رسمی و پایدار در مناطق کمتر توسعه یافته ای مانند لرستان بپردازند.

شهادت یکی از مفاهیم برخاسته از شریعت اسلام و شامل افرادی است که جان خود را آگاهانه برای هدفی متعالی فدا کرده اند. از جمله این افراد می توان شهدای جمهوری اسلامی را مثال زد که برخی از آنان از حیث مقابر و منزلت، جایگاه متمایزی دارند. این تمایز، تعامل و ذهنیت ویژه ای در میان باورمندان آن ها ایجاد کرده است. پژوهش حاضر تعاریف و باورهای شماری از زائران مقابر شهدا در محله ایران شهر تهران را واکاوی می کند.روش پژوهش پدیدارشناسی است و مشارکت کنندگان از میان خانواده های مذهبی و انقلابی خیابان ایران انتخاب شده اند که برخی از آن ها خانواده شهید هستند.یافته ها نشان می دهد شرکت کنندگان، شهدا را بر پایه ویژگی های شخصیتی به ویژه اخلاص تعریف می کنند، هرچند برداشت آنان از اخلاص متفاوت است. جوانان آن را در روابط اجتماعی و میانسالان در عبادات فردی می جویند. اغلب مصاحبه شوندگان، توسل به شهدا را مشروع می دانند و تجربه کرده اند، اما موضوع و گستره توسل آنان به شهدا با توسل به امامان معصوم متفاوت است. رابطه با ائمه رسمی تر و با فاصله، و رابطه با شهدا صمیمی تر و گسترده تر ترسیم می شود. توسل به شهدا به عنوان واسطه ای برای تقرب به امامان و سپس خداوند درک می شود.تجربه زیسته شهادت چنان در ذهن برخی خانواده ها برجسته است که جایگاه شهدا در ذهنشان با امامان معصوم هم پوشانی یافته و بیانگر طیفی از نگرش های متکثر است.

عدم صداقت دانشگاهی مسئله ای فراگیر در محیط های علمی است. هدف پژوهش حاضر بررسی نقش قلمروهای مسئله ساز زندگی در پیش بینی عدم صداقت دانشگاهی است.روش پژوهش توصیفی-همبستگی و جامعه آماری شامل دانشجویان دانشکده های دانشگاه تهران در سال تحصیلی 1403-1402 است. نمونه گیری به شیوه خوشه ای چندمرحله ای انجام شد و 358 نفر (167 دختر و 191 پسر) انتخاب شدند. ابزار پژوهش شامل پرسشنامه های عدم صداقت دانشگاهی، خودکنترلی، اخلاق فردی، هویت اخلاقی، همسالان کج رو، دلبستگی به دانشگاه، دلبستگی به والدین، نظارت والدین، انگیزه و بازدارندگی در برابر عدم صداقت دانشگاهی بود. داده ها با استفاده از همبستگی پیرسون، رگرسیون چندگانه و سلسله مراتبی (SPSS-27) و مدلسازی معادلات ساختاری (Amos-24) تحلیل شدند.یافته ها نشان داد چهار قلمرو مسئله ساز زندگی، همراه با انگیزه و بازدارندگی، به همراه متغیرهای دموگرافیک قادر به تبیین 48 درصد واریانس عدم صداقت دانشگاهی هستند. همچنین قلمروهای فردی، خانوادگی، همسالان و دانشگاهی به ترتیب 23 درصد از واریانس بازدارندگی و 26 درصد از واریانس انگیزه را در زمینه عدم صداقت دانشگاهی تبیین می کنند. تفاوت های جنسیتی نیز معنادار بود؛ به گونه ای که مردان بیش از زنان درگیر عدم صداقت علمی بودند. علاوه براین، سن و مقطع تحصیلی نیز اثر معناداری بر رفتارهای تقلبی داشتند.یافته ها برمبنای نظریه عمومی جرم و بزهکاری اگنیو (2005) بیانگر آن است که شرایط آسیب زا در سطوح فردی، خانوادگی، همسالان و تحصیلی از طریق کاهش کنترل فردی، تضعیف پیوندهای اجتماعی و افزایش ارتباط با همسالان منحرف می تواند موجب افزایش انگیزه و کاهش بازدارندگی در برابر کنش های غیراخلاقی شود. نوآوری پژوهش در تحلیل هم زمان ابعاد مختلف زندگی دانشجویان و تأکید بر ضرورت مداخلات چندسطحی برای پیشگیری از تقلب علمی است.

بروز تحولات ارزشی و نگرشی در زمینه اهمیت نقش های اجتماعی زنان، در کنار رشد فردگرایی و علاقه آنها به آرمان ها و علایق شخصی، تداخلات رخ داده در زمین ه نقش های نهادینه شده آنها در خانواده و اجتماع را به مسئله اجتماعی بدل کرده است. هدف پژوهش حاضر مطالعه تحولات نگرشی زنان نسبت به نقش های مادری است. روش تحقیق کیفی است. جامعه مورد مطالعه زنان شهر رشت و نمونه گیری به صورت هدفمند انجام گرفت. حجم نمونه از طریق اشباع نظری با 25 نفر از مشارکت کنندگان حاصل شد. ابزار گردآوری داده ها نیز مصاحبه نیمه ساختاریافته بود و به منظور تحلیل داده ها از روش تحلیل مضمون استفاده شد. تحول نگرشی مادران رشتی به نقش های مادری خود در مضامینی همچون مادری جبرانی، مادری مشارکتی، مادری اکتسابی-انتخابی، مادری شبکه ای، ارزشمندی عواطف و احساسات، اوقات فراغت، خودتداوم بخشی و عاملیت، همسری برابر، دوگانه کار و خانه و تشخص و تمایزیابی نشان داده شده است. نتایج نشان می دهد که زنان مورد مطالعه، دریافته اند که ارزش های آنها چیزی نیست که صرفاً از طریق مادری سنتی حاصل شود، بلکه مادری جبرانی در جهت کاهش محرومیت های قبل و حین ازدواج، مادری مشارکتی در جهت تقسیم وظائف خانواده و مراقبت از کودکان، مادری شبکه ای از طریق همسویی و مشارکت با جامعه و به خصوص سایر زنان و نیز ارزشمندی احساسات و عواطف زنانه حاصل می شود.