۱.
نویسنده در مقاله پیش رو، به بررسی بیتی از اشعار سعدی شیرازی پرداخته است. در این بیت، کاربرد واژه «بشیر» بررسی و از جوانب مختلف معنایی و لغوی به آن پرداخته شده است.
۲.
در تاریخ نگاری اسلامی، ایستگاه های خاصی وجود دارد که تاکنون کمتر به آنها توجه شده است. یکی از آنها، تلاش های ابن حبان بستی متوفای 354 است که هم زمان که اهل حدیث است، اما بهره مند از خرد خراسانی و سیستانی هم هست. کتاب های الثقات و المجروحین در کنار کتاب صحیح و نیز روضه العقلاء که هر کدام آنها ویژگی خاص خود را دارند، دو اثر شناخته شده اوست. بخش قابل توجهی از الثقات ، سیره نبوی و تاریخ خلفا است و بخشی از آن که برخلاف معمول مفصل تر نوشته شده، مقتل الحسین (ع) است. در این مقاله، هم از تاریخ نگاری ابن حبان سخن گفته شده و هم به طور خاص درباره مقتل الحسین (ع) وی بحث شده است.
۳.
امیر نجم الدین حسن دهلوی (د. 738 ق) از پارسی سرایان نامدار هند به شمار می رود. دیوان او که شامل قصاید، غزلیات، قطعات و رباعیات است، چند نوبت در هند و ایران چاپ شده است. در دیوان او بنا به آنچه ما جُسته ایم، 166 رباعی وجود دارد که در میان آنها تعدادی رباعی شهرآشوب دیده می شود. شهرآشوب شعری است که موضوع آن وصف مشاغل و صاحبان حرفه باشد و در قالب شعر عاشقانه سروده شده باشد. شادروان احمد گلچین معانی در کتاب شهرآشوب در شعر فارسی که به همین نوع اشعار اختصاص دارد، متذکر رباعیات حسن دهلوی نشده و جای رباعیات این شاعر در آن تحقیق و پژوهش های دیگر خالی است. در نوشتار حاضر، هفده رباعی شهرآشوب حسن دهلوی بر اساس منابع چاپی و خطی اشعار او عرضه شده است. نسخه های چاپی فاقد نیم بیشترِ رباعیات مورد استناد ماست.
۴.
معلمان و دانش آموزان دبیرستان فرهنگ قم، با همکاری و هم فکری یکدیگر، یازده شماره گاهنامه «اتاق آبی» را در 640 صفحه منتشر کردند. این کوشش مشترک، ارزش ثبت در تاریخ مطبوعات ایران را دارد. همکاری و هم فکری معلمان و دانش آموزان، یکی از بهترین راه های تبدیل نظامِ گردآوری اطلاعات (حافظه محوری) به پردازش اطلاعات و عملیاتی کردن دانش هاست. مهم ترین رمز موفقیت «اتاق آبی »ها در این بود که به تنوع رنگ ها و دیدگاه ها و سلیقه ها ایمان داشتند و دنیا را فقط آبی نمی دیدند، بلکه دنیا را با همه رنگ ها و تفاوت ها و تضادها و تناقض هایش دوست داشتند. «اتاق آبی» ها به همه ابعاد و جوانب مختلف ادبیات فارسی توجه کرده اند و بخشی را به آن اختصاص داده اند: ادبیات کهن/ ادبیات معاصر/ ادبیات منظوم/ ادبیات منثور/ ادبیات ایران/ ادبیات جهان/ ادبیات جدی/ ادبیات طنز و ... .
۵.
محمد عِمارَه (۱۹۳۱ ۲۰۲۰) از پرکارترین و برجسته ترین متفکران معاصر مصری و از چهره های تأثیرگذار در اندیشه اسلامی قرن بیستم بود. او همه مقاطع تحصیلی را در دانشکده دارالعلوم دانشگاه قاهره به انجام رساند: در سال 1956 کارشناسی زبان عربی و علوم اسلامی، در سال ۱۹۷۰ کارشناسی ارشد علوم اسلامی با گرایش فلسفه اسلامی، سرانجام در سال 1975 دکتری خود را در همان رشته گرفت. او کوشید تا میان اسلام و مفاهیم جدیدی چون آزادی و عدالت اجتماعی و مردم سالاری پیوند برقرار کند؛ ولی زندگی فکری او مسیری پیچیده و پُرفرازونشیب را طی کرد. عماره در جوانی با اندیشه های چپ و مارکسیستی آشنا شد، سپس به «چپ اسلامی» گرایش یافت و در دهه های بعد، به مرور به سنت گرایی سلفی نزدیک شد. او در دوره میانی اندیشه هایش، بر این باور بود که اسلام دینی تمدن ساز و دربردارنده ظرفیت های نوگرایانه است. از مهم ترین دغدغه های فکری اش در این دوره، دفاع از عقلانیت اسلامی و بازخوانی تراث با نگاه نقادانه و بازسازی مفهوم امت بود. او در نوشته هایش با رویکردی آشتی جویانه میان سنت و تجدد، می کوشید تصویر تازه ای از اسلام در برابر چالش های مدرنیته ارائه دهد. با این حال، در سال های پایانی عمر، رویکرد او محافظه کارانه تر شد و درنهایت در ایستگاه سلفی گریِ تمام عیار و خشونت بار لنگر انداخت. به نظر می رسد این تحول، نه روندی طبیعی از رشد و تعمیق، بلکه نوعی «ترقّیِ معکوس» بود: مهاجرت از عقلانیت به تعصب و از تفکر باز و اصلاح گرایانه به نوعی تصلب اعتقادی. عماره در سال های پایانی عمر، در کنار دفاع بی قید و شرط از جریان های اسلام گرای تندرو، نظیر اخوان المسلمین و داعش، به مخالفت با اندیشه های عقل گرایانه پرداخت و با وجود تسلط وسیعش بر تراث اسلامی و استقلال حرفه ای اش از نهادهای رسمی، نوشته های اخیر او اغلب با زبان جدلی و گاه تکفیری همراه بود. او همچنین با وجود آشنایی عمیق با میراث فکری پیروان اهل بیت، هجومی تند و نامعقول را همچون سَلَفیان علیه اندیشه های شیعیان آغازید و افزون بر سخنرانی های متعدد، در این خصوص چندین کتاب سیاه کرد. از آثار مهم محمد عماره می توان به اسلامی سازی معرفت ، ابن رشد میان غرب و اسلام ، و محمد عَبْدُه: تجدید دنیا با تجدید دین نام بُرد. در مقاله حاضر، استاد عبدالجبار رفاعی مراحل مختلف فکری محمد عماره را بررسی و نقد کرده است. این مقاله با کسب اجازه از مؤلف به فارسی گردانیده شده است.
۶.
از مسیر مطالعه و بررسی عقدنامه ها می توان به نکاتی در باب تاریخ اجتماعی، روابط خانوادگی، مطالعات مربوط به زنان، مباحث لغوی و زبانی، اعلام جغرافیایی و تبارشناسی دست یافت. این اسناد در شمار معدود آثار مکتوب در دنیای مذکر است که زنان در همه آنها تشخص و هویت دارند و حقوق و مالکیت هایشان ثبت شده است. قباله ازدواج ماه آفرین خانم و علی اکبرخان از عقدنامچه های دوره ناصری است که امتیاز و تفرّدش در ظَهر مهرنامه آشکار می شود؛ آنجا که متوجه می شویم عروس خانم با صداق بسیار سنگین تقاضای طلاق خُلع کرده است. در این پژوهش پس از تصحیح متن عقدنامه و سند مربوط به طلاق، تلاش شده است هر دو سند از منظر شکل، مایگان و همسانی واکاوی شود و نیز برخی مباحث اجتماعی، حقوقی، تاریخی و جغرافیایی مرتبط با اوراق طرح گردد.
۷.
حاکمان در ادوار مختلف ناگزیر از سیاست گذاری درخصوص قصه گویان دینی بوده اند و روش هایی چون حبس، تبعید، تفکیر، تطمیع و ... در برابر ایشان داشته اند. در بررسی تعامل حاکمان و قصه گویان دینی، دو دوره امویان و صفویان که خود مدعای دینی بودن داشته اند، اهمیت ویژه ای دارد. امویان به پرورش قصه گویان حکومتی پرداختند. آنان به قاص الجماعه و شبکه قصه گویان دینی رسمیت دادند و تنبیه های سختی برای قصه گویان غیردولتی تعیین کردند؛ اما درنهایت، قصه گویی غیر حکومتی پایگاه های اجتماعی آنان را فروریخت.
صفویان با قصه گویان دوره گرد هم ریشه بودند. آنان با دخالت در شبکه صنفی اهل فتوت و دوده عجم، برای نقبا نقیب الممالکی قرار دادند تا آنان را مطیع حکومت کنند. صفویان قصه گویان را در قالب نهادهای صنفی ساماندهی کردند و توانستند قصه گویان را که از قرون سوم در مساجد جایی نداشتند، دوباره به مساجد بازگردانند و شبکه ای بزرگ از قصه گویان دینی را تحت نظارت درآورند. پس صفویان در قصه گویی دینی و عمومیت دادن به باورهای مورد نیاز حکومت خویش به توفیق بیشتری نسبت به امویان دست یافتند.
۸.
در این مقاله به روش کتابخانه ای و با بهره گیری از اسناد و نسخ خطی نویافته، همچنین تاریخ موثق شفاهی ضمن تحلیل و تطابق کتاب های منتشرشده درباره امامزاده حضرت سیدعفیف الدین شاه زندو (ع) در شهر بیرم لارستان، به معرفی و بررسی تاریخ وی و خاندانش اقدام شده است و کوشش شده با ارائه مطالب مهم درباره این شخصیت برجسته تاریخی اسلامی در جنوب فارس و یکدست سازی متون تاریخی، نکات و مواردی تازه یاب نیز به مطلب اضافه گردد. شاه زندو در اول قرن پنجم قمری یعنی سال 402 قمری به بخش بیرم لارستان فارس وارد شد و در سال 432 قمری، طبق سنگ قبر پیشین و تذکره ای که از سیدعلی اکبر متخلص به صابر بیرمی، کلانتر بیرم در دوره قاجار به دست آمده، وفات یافته است. حاصل دوره سی ساله زندگی وی در جنوب ایران، اسلام آوردن مناطق مختلف لارستان و جنوب فارس تا بخش هایی از هرمزگان و بوشهر بوده است. مقبره و گنبد و بارگاه وی در مرکز شهر بیرم است. تذکره موجود بر اساس یک تذکره اصلی دیرین و دیوان اشعار شاه زین العباد بیرمی (شاعر قرن هشتم و نهم و از نوادگان شاه زندو که به شرح جنگ های شاه زندو می پردازد) نوشته شده است. بیشتر امامزادگان موجود در منطقه لارستان و بخش های جنوبی بوشهر و بخش های غربی هرمزگان، از اولاد، نوادگان و بستگان حضرت شاه زندو هستند.
۹.
بررسی میراث مکتوب عربی اسلامی(تراث) و نسبت آن با دنیای معاصر، از قرن نوزدهم میلادی و هم زمان با دوران بیداری عربی(عصر النهضه) به یکی از مسائل محوری اندیشه در جهان عرب بدل شد. این مسئله که ابتدا جنبه ای فرهنگی معرفتی داشت، به سرعت با دغدغه های سیاسی درباره علل پیشرفت غرب و واپس ماندگی مسلمانان گره خورد و به شکل گیری دوگانه «سنت مدرنیته» (اصالت معاصرت) انجامید. در پاسخ به این وضعیت، رویکردهای متفاوتی ظهور کرد: از جریان های هویت گرا و اصلاح گران دینی (چون طهطاوی و عبده) که میراث را نیازمند بازنگری می دیدند، تا تاریخ نگاری اندیشه (مانند احمد امین و عبدالرحمن بدوی) و خوانش های ایدئولوژیک (سلفی، لیبرال، مارکسیستی) که به ویژه پس از شکست ۱۹۶۷ شدت گرفت.
در این میان، محمد عابد الجابری با طرح پروژه «نقد عقل عربی»، گذاری مهم از نقد محتوای میراث به نقد بنیان های معرفتی و سازوکارهای تولید اندیشه در فرهنگ عربی اسلامی را رقم زد. او ساختار عقل عربی را متشکل از سه نظام معرفتی متعارض تحلیل کرد: ۱. نظام بیانی، مبتنی بر متن (قرآن و سنت) و زبان عربی که بر علوم نقلی و کلامی حاکم است و سازوکار اصلی اش قیاس فقهی و کلامی است؛ ۲. نظام عرفانی، ریشه دار در هرمسی گری و گنوستیسیسم پیشااسلامی که بر کشف و شهود و تأویل باطنی تأکید دارد و در فلسفه مشرقی (فارابی، ابن سینا)، تصوف و تشیع (به ویژه اسماعیلیه) تجلی یافته و از منظر جابری «عقل مستعفی» است؛ ۳. نظام برهانی، مبتنی بر عقلانیت ارسطویی و استدلال منطقی که در فلسفه اسلامی به ویژه در اندیشه فیلسوفان مغرب عربی (ابن رشد) به اوج رسید، اما در برابر دو نظام دیگر در حاشیه ماند. جابری چیرگی دو نظام بیان و عرفان را عامل اصلی انحطاط و زوال عقلانیت در جهان عرب می داند و راه برون رفت را در احیای نظام برهانی می جوید. تحلیل او ضمن نقد نگاه شرق شناسانه، خود به دلیل جانبداری از عقلانیت مغربی در برابر مشرقی، متأثر از گرایش های ایدئولوژیک (ناسیونالیسم عربی) دانسته شده است. نویسنده در این مقاله ابتدا خلاصه ای از اندیشه های جابری ارائه می کند و درنهایت به این نتیجه رسیده است که هم پروژه نقد عقلانیت عربی و هم طرح های مشابه که سبب پدید آمدن مصلحان دینی در جهان عرب شد، در تشخیص درد و درمان جوامع اسلامی به خطا رفته اند و بر عوامل اقتصادی و اجتماعی چشم پوشیده اند.
۱۰.
روزنامه «فکر آزاد» » یکی از مجلاتی است که در اواخر دوره قاجار در مشهد به مدیریت احمد بهمنیار کرمانی منتشر می شد. از شماره پیشین در «خراسانیّات» اشعاری که در این مجله منتشر و در منابع دیگر درج نشده را استقصا و بر اساس ترتیب زمانی سلسله وار منتشر می کنیم.
۱۱.
از دشواری های ترجمه به ویژه در رابطه با متون کهن و در اینجا تورات عبری، انتقال مفاهیمی است که در قالب صنایع ادبی از جمله استعاره ها بیان شده اند؛ همچنین نظر به منظوم بودن حدود یک سوم تورات، دامنه این موضوع بسیار گسترده خواهد بود. استعاره های مرتبط با «دندان» در سراسر تورات حوزه معنایی گسترده و چندوجهی دارد؛ از جمله نماد قدرت، زیبایی، عدالت، خوی وحشی گری و بی رحمی به کار رفته است. این شماره از «آینه های شکسته» به بررسی چهار مورد در عاموس 4: 6، میکاه 3: 5، ایوب 13: 14 و 19: 20 متمرکز است. چنین می نماید که هر کدام از طیف های ترجمه، یعنی تحت اللفظی، تفسیری، آزاد و معنایی بسان آینه های شکسته بخشی از چندمعنایی متن مبدأ را منعکس کرده اند؛ به عبارتی تنها با دیدن آنها در کنار هم متن مبدأ برای مخاطب درک پذیر می شود.
۱۲.
در این یادداشت که برگرفته از رساله کارشناسی ارشد اینجانب (طبیب زاده، 1404) است، به بررسی منشأ اصطلاح «فارسیات» (یعنی متون عربی ای که در آنها از عناصر واژگانی فارسی و برخی زبان های ایرانی دیگر جهت برجسته سازی در متن استفاده می شود) پرداخته ام و نکاتی را پیرامون فارسیات منظوم طرح کرده ام. در بخش اول یادداشت، بحث می کنم که استفاده از لفظ «فارسیه/ فارسیات» برای اشاره به متونی که در آنها عناصر واژگانی فارسی و برخی زبان های ایرانی دیگر چون فارسی میانه و سغدی در ضمن عبارات عربی درج شده، در متون قدیم عربی و فارسی شاهد ندارد و اصطلاح مذکور بسیار متأخر است. به باور نگارنده، این اصطلاح را نخستین بار مجتبی مینوی (1333) وضع کرد و پس از او آن چنان در تحقیقات محققان ایرانی و غربی درباره ابونواس جاافتاد که منشأ آن فراموش شد؛ به گونه ای که گویی که این اصطلاح از زمان خود ابونواس در عربی رایج بوده است. همچنین براساس تقریرات استاد علی اشرف صادقی، تصریح می کنیم که در فارسیات، عناصر واژگانیِ آمیخته به عبارات عربی صرفاً ریشه «فارسی» (به معنی «فارسی دری») ندارد و در این متون، لغاتی از زبان های ایرانی دیگر همچون پهلوی و سغدی نیز درج شده است؛ بنابراین «فارسیات» یعنی متون عربی آمیخته به عناصر واژگانی مأخوذ از زبان ایرانیان (گفتنی است که در متون عربی کهن و متونِ فارسیِ متأثر از آن منابع عربی نیز، لفظ «فارسیه» می تواند دلالت به مطلقِ زبان ایرانیان داشته باشد و لزوماً به معنای فارسی دری نیست). به عبارت دیگر، می توان گفت که «فارسیات» را باید به معنای «ایرانیات» دانست که البته لفظ اخیر، افزون بر ویژگی زبان شناختی این اشعار، اغراض و مضامین آنها را هم به روشنی بیان می کند. در بخش دوم یادداشت، به بررسی انواع فارسیات منظوم پرداخته ام و انطباق این نوع در شعر عربی و نیز برخی نمونه های مشابه در ادب فارسی را با مفهومِ جهانی شعر آمیخته یا شعر ماکارونی (macaronic poetry) نشان می دهم؛ همچنین از برخی اغراضِ شاعرانِ فارسیه سرا در سرودن این نوع شعر و برخی فواید این اشعار در مطالعات تاریخ زبان و فرهنگ ایرانی بحث می کنم. نگارنده امیدوار است بتواند بحث حاضر را در شماره های آتی پی بگیرد و متن مصحَّح برخی فارسیات نویافته و مهمِ ابونواس را به همراه توضیحاتی درباره آنها، از رساله کارشناسی ارشد خود استخراج و ارائه کند.
۱۳.
مقاله پیش رو پنجمین مقاله از سلسله مقالات «اشعار تازه یاب شاعران قاجار با استناد به نشریات آن دوره» است که به معرفی و انتشار چند شعر تازه یاب و منتشرنشده از محمدحسین فروغی (ذکاءالملک اول) و پسر او، ابوالحسن فروغی می پردازد. این سروده ها از طریق بررسی نشریات آن دوره گردآوری و برای نخستین بار به صورت کامل ارائه می شوند. هدف اصلی این پژوهش، فراهم آوردن متن دقیق و درخور استناد از این اشعار برای پژوهشگران حوزه ادبیات و تاریخ معاصر ایران و همچنین تکمیل تصویر موجود از میراث ادبی این پدر و پسر در تاریخ ادبیات ایران است.
۱۴.
موضوع بخش نخست شماره چهاردهم «نوشتگان»، شناسایی چند صورت ناشناخته شناسه های فارسی قدیم و بازنگری در تعیین محدوده جغرافیایی کاربرد صورت « یت» شناسه دوم شخص جمع است. در بخش بعدی، در ضمن قرائت تازه یک فهلوی همدانی، یک شاهد قدیم دیگر از فعل «گو»/«گا» [= خواستن، بایستن] شناسایی شده است که موضوع بخشی از شماره پیشین بود.
۱۵.
موضوع این هشتمین شماره از یادداشت های شاهنامه، چند لغت کم کاربرد شاهنامه هست که کم کاربرد بودن آنها ممکن است وابسته به لهجهٔ مدوّنان منبع شاهنامهٔ فردوسی باشد. نظر نویسنده دربارهٔ معنی یا اشتقاق یا ضبط این لغات با آرای محققان پیشین اختلافی دارد و علت این اختلاف در متن مقاله توضیح داده شده است. این چند کلمه عبارت اند از: پَروار، آگین، دُرگر، پَرَنداور، سِطَرخ.
۱۶.
طی این مقاله ضمن معرفی یک سند در اعزام شاگردان به پاریس برای تحصیل در دوره محمدشاه، به معرفی یکی از آنها با نام محمدرضا غفاری کاشانی پرداخته شده است؛ همچنین به معرفی ترجمه های منتشرشده توسط او که به سفارش ناصرالدین شاه قاجار و با استفاده از منابع موجود در کتابخانه سلطنتی ایران انجام گرفت، پرداخته می شود.
۱۷.
اصطلاح دین در قرآن و عرف جاری مسلمانان نسل های اول و بعد آن، تا اندازه ای متفاوت و متحول بوده است. اما دین اسلام یا دین محمد، عنوانی است که به سرعت رواج یافته است. در جنگ جمل، یکی از مخالفان برای طعنه از تعبیر «دین علی» استفاده کرد. این تعبیر چند بار دیگر هم در جاهای مختلف به کار رفته است. برداشت برخی از این تعبیر، البته با نوعی ابهام، تلقی دودینی است. در این مقاله سعی شده است این تفسیر که در تفسیری غالیانه از تاریخ عصر اول شیعه صورت گرفته، مورد نقد و بررسی تاریخی قرار گیرد و کاربردهای مختلف آن، انگیزه ها، و فضای حاکم بر آن مورد تأمل قرار گیرد.
۱۸.
کتاب شمائل البخاری نوشته ابوجعفر ورّاق از جایگاهی بسیار مهم در میان مصادر اسطوره حفظ برخوردار است. این کتاب با نقل اخباری، تصویری اسطوره ای از حافظه حدیثی بخاری ارائه کرده است. به اخبار ابوجعفر ورّاق در پژوهش برجسته دانشگاه الازهر با عنوان «طعون و شبهات الشیعه الإمامیه حول صحیح البخاری و الرد علیها» در تراز یک منبع بسیار کهن و معتبر تاریخی استناد شده است. مؤلف این اثر، با هدف شناساندن ابوجعفر ورّاق، شناخت نامه ای برای او نوشته است تا بر چالش شهرت او در جایگاه مؤلف یکی از منابع تاریخی کهن فائق آید. این شناخت نامه از دو بخش زندگی نامه ابوجعفر و کتاب شناختِ شمائل البخاری تشکیل شده است. بازیابی، طبقه بندی و تحلیل مضامین اصلی و فرعی و گونه شناسی سبک و ساختار زندگی نامه ابوجعفر ورّاق مسئله اصلی این مقاله است که با روش تحلیل مضمون انجام یافته است. بر پایه نتایج این تحقیق، مضامین ده گانه زندگی نامه ابوجعفر ورّاق به دو گونه اصلی و فرعی تقسیم پذیرند. مناسبات علمی و روابط شخصی ابوجعفر با بخاری به عنوان مضمون اصلی، در هسته مرکزی زندگی نامه او قرار گرفته اند، در حالی که مضامین فرعی «از تبار تا لقب» و «از روایت تا تحدیث» در پوسته آن حضور دارد و از اهمیت کمتری در برابر هسته مرکزی برخودارند. الگوی از هسته تا پوسته، از ذهنیت و غرض عزازی در برجسته نمودن نقش بخاری در حیات علمی ابوجعفر حکایت دارد. بر پایه دانش سبک شناسی، زندگی نامه ابوجعفر در شمار گونه اجتهادی تفسیری قرار دارد. در این گونه تحلیل و استنباط، نویسنده نقش اصلی را در نگارش زندگی نامه ایفا می کند و بر خلاف گونه اسنادی تاریخی ، اخبار و اسناد تاریخی از اولویت اصلی برخوردار نیستند. عزازی، تفسیر و استنتاج خود از اخبار تاریخی مربوط به شخصیت ابوجعفر را بسیار کوتاه و البته منسجم ارائه کرده است. افزون بر ساختارمندی و انسجام، سوگیری و جانبداری (تأکید، ترجیح، تقدیم و انحصار) از دیگر شواهد اجتهاد عزازی در تألیف زندگی نامه ابوجعفر است. این رویکرد عزازی به ارائه تصویری خاص از ابوجعفر در سایه اعتبار و شهرت بخاری انجامیده است که اصل بی طرفی در نگارش زندگی نامه ها را نقض کرده است.
۱۹.
در سنت های تاریخی و روایی اسلامی، ژانر قصص الأنبیاء جایگاهی میانی بین تاریخ نگاری، تفسیر و سیره دارد؛ با این همه، این قالب هنوز به صورت جامع در چارچوب تاریخ نگاری اسلامی بررسی نشده است. مقاله حاضر با رویکردی تحلیلی و تلاش نسخه شناسانه و با وجود کاستی ها، ضمن مرور تحولات شکل گیری و تثبیت این ژانر در قرون نخستین اسلامی، مهم ترین ویژگی های محتوایی و ساختاری آن (از جمله کارکرد تعلیمی اخلاقی، پیوند با میراث یهودی مسیحی و تحول از زبان گزارش به زبان روایت) را مورد واکاوی و تأکید قرار می دهد. بر اساس نقد و بررسی آثار شناخته شده این گونه از منابع، کوشش شده تا بیان شود که قصص الأنبیاء نه تنها از حیث روایی، بلکه به لحاظ روش تاریخ نویسی و ادبیات نیز واجد مؤلفه های ژانری متمایزی است. در ادامه، نسخه خطی ناشناخته ای از این گونه که در مجموعه کتابخانه گنج بخش پاکستان محفوظ است، معرفی شده و جایگاه آن در نسبت با میراث موجود توضیح داده می شود. بررسی نسخه نشان می دهد که برخی از روایاتِ این اثر مستقل از روایات متعارف است. در بخش پایانی برای نشان دادن ادبیات محتوایی و شیوه تاریخ گویی این نسخه، فقراتی چند از برگ های آن خوانش و کاوش شده است. این مقاله ضمن بازخوانی جایگاه ژانر قصص الأنبیاء در سیر تاریخ نگاری اسلامی، بر ضرورت توجه به نسخه های مغفول مانده در تحلیل تطبیقی این ژانر تأکید می ورزد.
۲۰.
مقاله حاضر به معرفی، تحلیل و بررسی کتاب المستخلص اثر ابوالفضل (یا ابوالعِفّه) حافظ الدین کبیر محمد بن محمد بن نصر بخاری (متوفی ۶۹۳ق) می پردازد؛ اثری که یکی از مهم ترین فرهنگ های لغات قرآنی به زبان فارسی در سده های میانه اسلامی به شمار می رود. این فرهنگ بر اساس ترتیب سوره های قرآن تنظیم شده و واژگان دشوار هر سوره را به فارسی روان و ساده معنی کرده است. افزون بر ترجمه، نویسنده به نکات ادبی، نحوی و صرفی پرداخته و گاه اطلاعاتی در مورد وجه تسمیه سوره ها، شمار آیات و مشتقات لغوی ارائه داده است. نگارنده ابتدا به پیشینه فرهنگ نویسی قرآنی به زبان فارسی از قرن پنجم تا هشتم هجری می پردازد و چهار شیوه رایج در ترتیب گذاری مدخل ها را معرفی می کند. سپس زندگی نامه علمی و اجتماعی مؤلف با استناد به منابع تاریخی و تراجم معتبر بازسازی شده است. بخش اصلی مقاله به معرفی ویژگی های زبانی و لغوی اثر اختصاص دارد؛ از جمله ثبت صورت های کهن واژگان فارسی، تغییرات آوایی و کاربردهای نادر امروزین. نمونه هایی از معادل های فارسی برای واژه های عربی و توضیح حروف مقطعه نیز ذکر شده است. نویسنده همچنین فهرستی مفصل از نسخه های خطی شناخته شده المستخلص ارائه کرده و آنها را از نظر تاریخ کتابت، محل نگهداری، ویژگی های خط و حاشیه نویسی توصیف می کند. این فهرست شامل نسخه های کهن سده هشتم هجری (مانند نسخه ایاصوفیه ۷۱۰ ق و نسخه گنج بخش ۷۲۲ ق) تا نسخه های متأخر سده یازدهم است. در ادامه، تلخیص هایی که از این کتاب تهیه شده، از جمله خلاصه المستخلص و نیز چاپ های مهم معاصر آن معرفی می شود. همچنین نسبت و تفاوت این اثر با کتاب های هم دوره به ویژه خلاصه جواهرالقرآن اثر ابوبکر ملتانی، بررسی و تفاوت در ترتیب سوره ها و شمار مدخل ها تبیین شده است.
نتیجه مقاله نشان می دهد که المستخلص افزون بر ارزش دینی و قرآنی، منبعی بی بدیل برای پژوهش های زبان شناسی تاریخی و مطالعه فارسی قرآنی در سده های میانه است. این اثر با بهره گیری از فارسی معیار آن روزگار و ثبت اشکال کهن و گاه منسوخ واژگان، برای محققان حوزه زبان و ادبیات فارسی، علوم قرآنی و نسخه شناسی اهمیت مضاعف دارد.
۲۱.
کتاب تحفه البرره فی مسائل العشره اثر مجدالدین بغدادی (554 606 ق) یکی از مهم ترین آثار در میان عارفان پس از قرن ششم هجری بوده است. این کتاب نوشته مجدالدین بغدادی از عارفان برجسته ای ست که بعدها نام وی را در زمره پیران طریقت کبرویه جای دادند. تحفه البرره در متون عرفانی پس از خود بسیار تأثیرگذار بوده و سالکانِ طریق به طریقتِ آن اقتدا کرده اند و مطالب آن را در کتاب های خود آورده اند. در این پژوهش به اهمیت این کتاب نزد شمس الدین محمد بن احمد الحلبی البسطامی الاطعانی (748 807 ق) از عارفان برجسته قرن هشتم توجه می شود و بخش های منقول از کتاب تحفه البرره در دو کتاب تذکره المرید لطلب المزید و روضه الحبور و معدن السرور وی مورد بحث و بررسی قرار می گیرند. نقل از تحفه البرره در حدود دویست سال پس از نگارش آن در نواحی غربی، اهمیت و ارج آن را نزد عارفان این نواحی گواهی می دهد. جز ابن الاطعانی، تأثیر این کتاب را می توان در آثاردیگر عارفان از شرق سرزمین های اسلامی در کتاب خیرالمجالس حمید قلندر تا منارات السائرین نجم رازی و در بغداد در مجالس عبدالرحمن بن محمد بن عبدالرحمن اسفراینی مشاهده کرد.
۲۲.
کتابخانه و کتابخانه داری امری است جهانی و می تواند جایگاهی داشته باشد رفیع. قم از جهت شمار کتابخانه های عمومی و تخصصی بالاترین میزان را در خود جای داده است که شاید بتوان این شهر آفتاب سوخته زوارریز را بهشت پژوهشگران دانست. این مقاله ضمن نقد و معرفی کتاب سال سی ، به اتفاقات منفی و مثبت کتابخانه داری این شهر می پردازد.
۲۳.
این نوشتار به نقد ترجمه دکتر شرف الدین خراسانی از مابعدالطبیعه ارسطو اختصاص دارد. نقد حاضر محدود به کتاب های اپسیلون و لامبدا است که حدود نه درصد از کل اثر را شامل می شوند. به نظر می رسد ترجمه با سه کاستی عمده مواجه است: ۱. عدم انسجام در استفاده از نشانه های نگارشی که تشخیص کلام ارسطو از افزوده های مترجم را برای خواننده فارسی زبان دشوار می کند. ۲. وجود خطاهای تایپی متعدد که اغلب برای خواننده ناآشنا با متن اصلی یا ترجمه های اروپایی قابل تشخیص نیستند؛ زیرا جملات را بی معنا نکرده اند، بلکه گاه معناهای جدید و غیرمنتظره به آنها بخشیده اند؛ از این رو به نظر می رسد نسخه نهایی اثر را فردی نامطلع از محتوای مابعدالطبیعه بازبینی کرده باشد. ۳. شواهد متعدد درون متنی حکایت از آن دارند که مرحوم شرف پیش از همه ترجمه های اروپایی بی واسطه با خود متن یونانی مواجه بوده است. این نکته می توانست امتیازی بزرگ برای ترجمه باشد، اما گمان می کنم به نقطه ضعف آن تبدیل شده است. خطاهایی کاملاً تعیین کننده در ترجمه دیده می شوند که با مراجعه به ترجمه های معتبر اروپایی و مطالعه بیشتر درباره فقرات کلیدی مابعدالطبیعه رخ نمی دادند. در پایان، بر خود فرض می دانم که به احترام کار سترگ مرحوم شرف الدین خراسانی در ترجمه جاودانه اثر ارسطو کلاه از سر بردارم. من ابداً مدعی نیستم که یونانی را بهتر از شرف آموخته ام. موشکافی در یک ترجمه به اتکای انبوهی منبع و ابزار هنر شگرفی نیست و هرگز از ارزش مرارت های متقدمان در کار بسط معارف فلسفی نخواهد کاست. غرض دعوت از مترجمان کنونی به پویایی بیشتر در برگرداندن آثار دوران ساز فلسفی است.
۲۴.
نوشتار حاضر به بررسی انتحال ها و تخلفات گسترده ای می پردازد که «دکتر غلامحسین خدری، دانشیار گروه فلسفه کلام و اخلاق دانشگاه پیام نور جنوب تهران» در مقالات علمی منتشر شده خود در دهه اخیر انجام داده است. موضوع اصلی مقاله، بررسی انتحال هایی است که در مقالات متعدد ایشان انجام گرفته است. ازآنجاکه مقاله حاضر گنجایش بررسی تمامی مقالات ایشان را ندارد، به چهار مقاله و چهار کتاب اشاره خواهد شد. نتیجه اجمالی که این مقاله بدان دست می یابد، این است که در بخش عمده ای از این آثار انتحال ها و تخلفات گسترده شکل گرفته است.
۲۵.
این مقاله به بررسی ادعاهای مطرح شده در مقاله «مکتب خدریه؛ مروری بر ابتذال کم سابقه در پژوهش» می پردازد که اتهاماتی نظیر انتحال علمی و تخلفات پژوهشی را علیه آثار اینجانب در سه بخش (مقدمه، مقالات/ کتاب ها و حقوقی)، مطرح کرده است. مسئله اصلی، ارزیابی اعتبار این اتهامات و دفاع از اصالت آثار در چارچوب اصول اخلاق پژوهشی است.
روش تحقیق مبتنی بر تحلیل روش شناختی، محتوایی، ارجاعی و قانونی با استناد به آیین نامه های وزارت علوم، تحقیقات و فناوری (مصوب ۱۳۹۸)، منشور اخلاق پژوهش و استانداردهای بین المللی COPE و ICMJE است. یافته ها نشان می دهد که ادعاهای انتحال فاقد مستندات معتبر، شفافیت روشی و انسجام علمی بوده و بر تعمیم های غیرمستند استوار است. این مقاله ضمن رد اتهامات، بر لزوم رعایت اصول اخلاقی در نقد علمی تأکید کرده و پیشنهاد می دهد بررسی های مشابه برای آثار همه پژوهشگران انجام شود تا گفتمان علمی در ایران تقویت گردد.
۳۰.
آرای نظری رنه ولک درباره تاریخ ادبیات ریشه در آرای وی و آستین وارن در کتاب نظریه ادبیات دارد؛ به همین دلیل ما نیز این بخش از سلسله مباحث نظری خود در باب تاریخ ادبیات را به شرح فصول این کتاب و مخصوصاً فصل پایانی آن با عنوان «تاریخ ادبیات» اختصاص داده ایم. رنه ولک (1903 1995) و آستین وارن (1899 1986) کتاب نظریه ادبیات را در سال 1949 منتشر کردند و با انتشار این کتاب، فصل جدیدی خاصه در مطالعات ادبی دانشگاهی آغاز شد.
۳۱.
در کتابخانه ملی قطر چهار برگ از قرآنی به خط کوفی ایرانی، دربردارنده آیاتی از سوره های مریم و روم نگهداری می شود که ترجمه فارسی آیات را نیز همراه دارد. متن ترجمه این مصحف حاوی نمونه های متعددی از تصحیف و بدخوانی است که صورت اصیل و صحیح آنها را باید از راه تطبیق با نصوص قرآنی، مقایسه با دیگر ترجمه های کهن قرآن و گاه تصحیح قیاسی صرف، بنا بر استنباط و فهم مصحح به دست آورد. مقاله پیش رو افزون بر عرضه کامل نص قرآنی این چهار برگ، تصحیح ترجمه فارسی آیات و تشریح و توضیح متن به قصد تبیین اضطراب های آن و اثبات ضبط برگزیده مصحح، ویژگی های گوناگون این برگردان را از لایه های متن و رسوخ گسترده لغات و ترکیبات عربی تا کاربرد واژه ها و تعبیرهای کمیاب و جلوه های گویش محلی، توصیف و تحلیل می کند.
