سید مهدی موسوی شهیدی

در نظام جهانی امروز، مسئله آب و به ویژه منابع آبی مشترک نقش تعیین کننده در روابط بین کشورها دارد و نوع بهره برداری هر کدام از دولت ها از آن در روابط هیدروپلیتیکی اثر می گذارد. پژوهش حاضر با ماهیت توصیفی تحلیلی به بررسی اثرات سیاسی و زیست محیطی پروژه داپ ترکیه بر کشور ایران در حوضه ارس پرداخته و برای جمع آوری، تحلیل و ارزیابی داده ها از منابع کتابخانه ای و ابزار پرسش نامه و برای تجزیه و تحلیل داده ها از نرم افزار spss استفاده شده است و روش تجزیه و تحلیل داده ها در این پژوهش، روش آمیخته است. بر اساس نتایج به دست آمده آزمون تی هرکدام از گویه ها نیز بیشتر از مقدار بحرانی ۶۴/۱ شده که این امر اثبات می کند تمام گویه ها با پیامدهای مورد نظر ما ارتباط بسیار معناداری دارند و در واقع با اجرایی و تکمیل شدن این پروژه ایران دچار وابستگی هیدروپلیتیکی به ترکیه شده و موجب بالا رفتن قدرت هیدروهژمونی ترکیه در منطقه می شود. همچنین تکمیل این پروژه با کاهش جریان آب رودخانه ارس کشت و صنعت مغان را دچار آسیب کرده و تأمین آب شرب شهرهای شمال غرب ایران را دچار اختلال می کند. این امر با افزایش استفاده از منابع آب زیرزمینی و تغییرات اقلیمی مشکلات تأمین امنیت آبی را در ایران دوچندان می کند و در نهایت با کاهش جریان رودخانه و با توجه به آلاینده هایی که از طریق فاضلاب های شهری و صنعتی و همچنین سموم کشاورزی در بالادست وارد این حوضه می شوند، میزان غلظت این آلاینده ها در رودخانه ارس بیشتر شده و ایران دچار آسیب می شود.

هیدروهژمون به عنوان یکی از ابعاد مطالعاتی هیدروپلیتیک اشاره به سلطه دولت ها بر منابع آب در حوضه های آبی مشترک و جلوگیری از دسترسی سایر کشورهای حوضه از منابع آب می باشد. بررسی منابع آب در خاورمیانه بیان کننده عدم تناسب بین توزیع جمعیت و آب شیرین است که موجب بروز کشمکش های متعددی بر سر منابع آب گردیده است که این زمینه باعث شکل گیری هیدرهژمون بر حوضه های آبی مشترک گردیده است که در حال حاضر این در مواردی نظیر «رود اردن» مشاهده می گردد. بنابراین این این پژوهش با شیوه توصیفی – تحلیلی به دنبال بررسی هیدروهژمون رژیم اسرائیل بر سر رودخانه اردن و پیامدهای آن بر همسایگان می باشد. نتایج حاصل از پژوهش نشان می دهد که رژیم اسرائیل با اشغال مناطق بالادست سرشاخه های اصلی رود اردن مانند بلندی های جولان، دریاچه ها، چشمه های محلی، انتقال آب به دریاچه بحرالمیت از طریق کانال، احداث چاه های عمیق و ممانعت از احداث چاه توسط جوامع محلی سعی بر آن داشته است تا علاوه بر تأمین نیاز آبی خود، مانع از دسترسی مستقیم سایر جوامع به این منابع آبی گردد. این رژیم با بهره گیری از هیدروهژمونی نرم و با ایجاد شرایط نامناسب زندگی، جوامع محلی را مجبور به پذیرش قوانین مدنظر در جهت تامین نیازهای استراتژیک خود می نماید. مهم ترین پیامدهای این اقدامات در کشورهای پیرامون (فلسطین، سوریه، لبنان) عبارت اند از اجبار کردن جوامع بومی به مهاجرت به خصوص در بلندی های جولان و نوار غزه، مشکلات تامین آب شرب و پیامدهای معیشتی آن، کاهش توان تولید محصولات کشاورزی و حذف رقبا از بازار، اعمال نفوذ بر فرهنگ جوامع اطراف از طریق اعمال سازوکارهای اجباری برای بهره مندی از آب، مشکلات زیست محیطی و ایجاد بحران هویتی بواسطه گسترش فرهنگ صهیونیسم و زبان عبری.