مسئولیت اجتماع در میانجیگری اختلافات زوجین با تأکید بر الگوی حَکَمیّت قرآنی (مقاله علمی وزارت علوم)
درجه علمی: نشریه علمی (وزارت علوم)
آرشیو
چکیده
با وجود توصیه قرآن کریم به حکمیّت در حلّ اختلافات زناشویی و انعکاس این راهکار قرآنی در قوانین ایران، این قانون با هویّت تحکیمی هیچ گاه اجرایی نشده، بلکه به شکل میانجیگری برای ایجاد آشتی بین زوجین در دعاوی طلاق غیر توافقی، آن هم به صورت ناقص و بسیار کم بازده، در حال اجراست. یکی از علل فاصله گرفتن دعاوی زوجین از رویه حَکَمیّت فقدان تصویر شفّاف از ماهیّت فقهی آن است که باعث سردرگمی قانون گذار در قبال اجرای این قانون و احکام و الزامات تقنینیِ آن شده است. نوشتار حاضر به رغم خوانش مشهور فقها از ادلّه حَکمیّت مبنی بر لزوم مداخله حاکم در دعاوی خانواده، با استفاده از روش کتابخانه ای، درصدد اثبات آن برآمد که رویکرد قرآن کریم طرح مسئولیّت اجتماعی همگانی در قبال بسیاری از ناهنجاری های فردی و اجتماعی از جمله دودستگی و جدایی همسران از یک دیگر است. در این فضا، مخاطبان آیه بعث حَکَم به عنوان یکی از گزاره های دخیل در کشف ماهیّت فقهی حَکَمیّت و قرائت تقلیلی از مداخله حاکمیّت در امور زوجین مورد بررسی قرار گرفته و برای اثبات این مدّعا به اطلاق لفظی امر (ابعثوا) و مناسبت حکم و موضوع و تجمیع شواهد و قرائن متعدّد از سایر آیات تمسّک شده است.Social Responsibility in Mediating Marital Disputes with Emphasis on the Qur’anic Model of Ḥakmiyyah
Although the Holy Qur’an explicitly commands ḥakamiyyah (arbitration) as a means of resolving marital disputes—a directive also reflected in Iranian family law—the genuine arbitral process envisioned in the scripture has never been effectively implemented. In practice, it has devolved into a limited mediation procedure aimed primarily at reconciliation in non-consensual divorce cases, often applied partially and with limited success. This divergence from the Qur’anic framework largely stems from an incomplete understanding of the fiqhī (jurisprudential) essence of ḥakamiyyah, which has generated legislative ambiguity concerning its legal basis and procedural requirements. Contrary to the prevailing view among fuqahāʾ (Islamic jurists) that emphasizes judicial intervention in family disputes based on textual evidence, this study—adopting a library-based analytical approach—argues that the Qur’anic notion of ḥakamiyyah embodies a collective social responsibility, designed to address both personal and communal challenges, including marital discord and separation. Within this perspective, the verse commanding the appointment of ḥakamayn (arbitrators) is analyzed to determine its addressees and to clarify the juristic nature of ḥakamiyyah. Through a textual examination of the imperative verb ib‘athū (“send”), alongside contextual Qur’anic evidence, the study supports reducing state intervention and restoring arbitration to its communal and moral function.
تبلیغات
